วิธีผลิตเมล็ดพันธุ์กัญชา

• 1. กัญชา photoperiodic
• 1. a. กัญชา photoperiodic แบบ regular
• 1. b. กัญชา photoperiodic แบบ feminized
• 2. กัญชา autoflowering
• 3. วิธีสร้างเมล็ดพันธุ์ของคุณเอง
• 3. a. เมล็ด regular photoperiodic
• 3. b. เมล็ด photoperiodic แบบ feminized
• 3. c. เมล็ด autoflowering แบบ feminized และ regular
• 4. การเก็บและการใช้ละอองเกสร เทคนิคการผสมเกสรอย่างถูกวิธี
• 5. สรุป

เช่นเดียวกับพืชอื่น ๆ อีกมากมายที่คุณอาจเพลิดเพลินกับการปลูกในสวนของคุณ ไม่ว่าจะเป็นผักหรือดอกไม้หลากหลายชนิด เมล็ดพันธุ์กัญชา ก็มีหลากหลายสายพันธุ์ให้เลือกด้วยเช่นกัน สายพันธุ์เหล่านี้เรียกว่า cultivars หรือ strains โดยแต่ละสายพันธุ์จะมีลักษณะเด่นที่แตกต่าง เช่น วิธีในการออกดอก ขนาดและรูปทรงของต้น รวมถึงฤทธิ์หรือผลกระทบที่ได้รับ ปัจจุบันมีสายพันธุ์กัญชาหลากพันธุ์นับพัน แต่ทั้งหมดสามารถจำแนกเป็น 3 กลุ่มใหญ่ตามวิธีการออกดอกและลักษณะเพศของต้น เมื่อพูดถึงกัญชา เมล็ดแบบ feminized คือที่รู้จักกันทั่วไป แต่คุณรู้หรือไม่ว่า auto กับ regular หมายถึงอะไร?

ด้านล่างนี้คุณจะได้เพิ่มพูนความรู้เกี่ยวกับเมล็ดกัญชาแต่ละกลุ่มอย่างละเอียด จากนั้นจะพาคุณไปต่ออีกขั้นด้วยการสอนวิธีสร้างเมล็ดพันธุ์ใช้เองที่บ้าน พอถึงตอนท้ายบทความ คุณจะเข้าใจพื้นฐานของการผสมพันธุ์กัญชาอย่างถ่องแท้ พร้อมแล้วไปลุยกันเลย!

1. กัญชา Photoperiodic

Photoperiodism ไม่ใช่เรื่องเฉพาะเจาะจงแค่กัญชาเท่านั้น เพราะพืชดอกจำนวนมากก็สามารถรับรู้การเปลี่ยนแปลงของกลางวันกลางคืน และใช้สิ่งนี้เป็นสัญญาณเข้าสู่ช่วงออกดอก ลองคิดดูสิ พืชต้องเข้าใจสิ่งแวดล้อมรอบตัวเพื่อเอาตัวรอด พืชบางชนิดทนหนาวหรือแม้แต่รอดจากน้ำค้างแข็งได้ แต่กัญชาไม่สามารถทนต่อสภาพสุดขั้วแบบนั้นได้ เพื่อให้แน่ใจว่ามีการโตและขยายพันธุ์ก่อนอากาศหนาวฤดูหนาวจะมาถึง พืชใช้การเปลี่ยนแปลงของแสงเป็นตัวแจ้งเวลาออกดอกอย่างเหมาะสม เพื่อจะได้กระจายเมล็ดพันธุ์ก่อนหมดอายุขัย 

กัญชา photoperiodic ทำงานเช่นเดียวกัน โดยจะตอบสนองต่อความยาวรอบแสง เมื่อกลางคืนเริ่มยาวนานขึ้นในต้นฤดูใบไม้ร่วง (ในธรรมชาติ) หรือเมื่อคุณเปลี่ยนไฟในเต็นท์ปลูกเป็น 12/12 ต้นก็จะได้รับความมืดมากขึ้น ส่งผลให้ต้นเข้าใจว่ากำลังจะสิ้นสุดวัฏจักรชีวิต จึงเริ่มออกดอก (เพศเมีย) หรือผลิตละอองเรณู (เพศผู้) เพื่อสืบพันธุ์ก่อนฤดูหนาวจะมาถึง

กัญชา Photoperiodic แบบ Regular

ถ้าไม่นับการผสมพันธุ์โดยมนุษย์ กัญชาเป็นพืชสองเพศ (dioecious) คือดอกเพศผู้และเพศเมียอยู่คนละต้น ในขณะที่พืชชนิด monoecious เช่น แตงกวาหรือพริกจะมีดอกเพศผู้และเมียอยู่ในต้นเดียวกัน กัญชาแบบ regular คือ photoperiodic ที่ให้ทั้งต้นเพศผู้และเมีย เรียกว่า regular เพราะเกิด "ตามธรรมชาติ" คือ ละอองเกสรจากต้นผู้ผสมกับต้นเมีย กลายเป็นเมล็ด เมื่อก่อนการปลูกกัญชาต้องใช้เมล็ด regular เท่านั้น ซึ่งจะได้ต้นครึ่งผู้ครึ่งเมีย ความแตกต่างใหญ่ระหว่างต้นผู้กับต้นเมียคือ ต้นเมียจะโตเป็นดอก ส่วนต้นผู้จะมีแต่ถุงเกสร

ในธรรมชาติ ถุงเรณูของต้นผู้จะเปิดออกเพื่อปล่อนละอองเรณูมาผสมดอกเมีย ทำให้ได้เมล็ด แต่คนปลูกเชิงพาณิชย์หรือปลูกเพื่อใช้เอง ส่วนใหญ่ต้องการเฉพาะดอก การให้ต้นผู้ผสมดอกจะทำให้เสียผลผลิตเพราะ การผสมเกสรทำให้ yield ลดลง ดังนั้นจึงต้องการเฉพาะต้นเมีย การปลูกต้น regular มีทั้งข้อดีและข้อเสีย สำหรับมือสมัครเล่นที่อยากได้แค่ดอกคุณภาพดี ต้นผู้มักถูกมองข้ามและไปผสมกับต้นเมียโดยไม่รู้ตัว ทำให้ดอกเมียเปลี่ยนเป็นเมล็ดและลดการผลิตเรซินกับแคนนาบินอยด์ แต่ถ้าคุณต้องการผสมพันธุ์ คุณต้องใช้เมล็ด regular เพื่อเลี้ยงต้นผู้ไว้เอาละอองเกสร

กัญชา Photoperiodic แบบ Feminized

เพื่อหลีกเลี่ยงการผสมแบบไม่ได้ตั้งใจและปัญหาจากต้นผู้ จึงมีการสร้างเมล็ดแบบ feminized ขึ้นมา เมล็ด feminized ได้จากการข้ามสายพันธุ์ระหว่างต้นเมียสองต้น โดยทำให้หนึ่งในนั้นเครียดจนสร้างถุงเกสรเอง แล้วให้มันผสมกับอีกต้นหนึ่ง เมื่อปลูกเมล็ด feminized ผลลัพธ์จะได้แต่ต้นเมียทั้งหมด ไม่ต้องเสียเวลากำจัดต้นผู้ที่ไม่มีค่า นับตั้งแต่ยุคทองของเมล็ด feminized ช่วงปี 1998 ผู้ปลูกจึงเลิกซื้อ regular ลงมาก ทุกวันนี้ seed bank ส่วนใหญ่แทบไม่ขาย regular อีกแล้ว ถึง จะเน้นเมล็ด feminized กันมาก ก็ยังไม่ควรลืมว่าเมล็ด regular สำคัญกับการสร้าง strains สายพันธุ์ใหม่ ๆ

2. กัญชา Autoflowering

คุณอาจรู้แล้วว่าจุดเด่นของเมล็ด auto คือมัน ออกดอกอัตโนมัติตามอายุ ไม่ขึ้นกับรอบแสงเหมือน regular หรือ feminized ที่ต้องเปลี่ยนแสงถึงจะออกดอก เมล็ด auto ต้องการเพียงแค่เวลาเพื่อสร้างดอกเท่านั้น

แต่ลักษณะนี้เกิดจากการปรับตัวตามธรรมชาติ คุณอาจเคยได้ยินเกี่ยวกับ Cannabis Indica และ Sativa...ซึ่งยีน autoflowering ก็มาจาก Cannabis Ruderalis โดย Ruderalis ปรับตัวจนอยู่รอดในสภาพอากาศเย็นและโหดร้ายของเอเชีย ยุโรป และรัสเซีย ซึ่งมีช่วงฤดูร้อนสั้น อุณหภูมิต่ำ Ruderalis เริ่มเปลี่ยนจากต้น photoperiodic เป็น auto เพื่อการขยายพันธุ์ก่อนจะหนาวจัด ทำให้เรามี auto ที่ใช้เวลาจากเมล็ดถึงเก็บเกี่ยวสั้นลงมาก

3. วิธีสร้างเมล็ดพันธุ์ของคุณเอง

การผลิตเมล็ดพันธุ์ใช้เองทำได้ค่อนข้างง่ายถ้าคุณมีอุปกรณ์ครบ แต่ผลลัพธ์อาจไม่ใช่สายพันธุ์ที่สมบูรณ์แบบ เพราะ strains หรือ “IBLs” ที่ seed bank จำหน่าย ล้วนได้รับการพัฒนาต่อเนื่องผ่านหลายเจเนอเรชั่นแล้ว IBL หรือสายพันธุ์ที่เสถียร หมายถึงรุ่นลูกจะมีลักษณะคงที่ แต่ถ้าคุณนำ strains สองแบบมาข้ามในครั้งแรก ลูกจะมีลักษณะหลากหลายมาก นี่คือเหตุผลที่ยังไม่เหมาะสำหรับขายเชิงพาณิชย์

แต่อย่าพึ่งหมดกำลังใจ! มือใหม่ที่เริ่มจากการสร้างเมล็ดพันธุ์ของตัวเองแล้วปลูกจนโตเต็มที่ ก็ถือเป็นประสบการณ์ที่คุ้มค่าแล้ว แต่ก็ต้องยอมรับว่าผลลัพธ์มีความต่างหลากหลายมาก ปัจจุบันตลาดเมล็ดพันธุ์เต็มไปด้วย polyhybrid (strains ลูกผสมสองสายพันธุ์หลัก) การข้ามเหล่านี้จะทำให้เมล็ดผลิตต้นที่ลักษณะหลากหลายทางพันธุกรรมสูง คุณควรพัฒนาทักษะการผสมพันธุ์และเลือกพันธุกรรมเริ่มต้นที่ดี ในช่วงเริ่มต้นนักผสมพันธุ์จำนวนมากก็มักเริ่มจากสิ่งที่มีอยู่ใกล้ตัวก่อน

เมล็ด Regular Photoperiodic

เวลาพูดถึงกัญชา คนมักลืมความสำคัญของต้นผู้ ปัจจุบันคนคุ้นเคยแต่ดอกสวย ๆ ที่เราชอบ แต่ต้นผู้ก็สำคัญไม่น้อย ต้นผู้ผลิตละอองเกสรได้และจำเป็นต่อการสร้างต้นใหม่ ละอองเกสรนี้สำคัญมากในการผสมพันธุ์กัญชา เพราะช่วยให้นักผสมพันธุ์สามารถข้ามพันธุกรรมจากต้นต่าง ๆ เพื่อสร้างเมล็ดใหม่ การผลิตเมล็ดต้องใช้แค่ละอองเกสรกับดอกเท่านั้น ละอองเกสรกัญชาไม่ต่างจากละอองเกสรพืชทั่วไป เป็นผงละเอียดสีเหลืองทองและมาจากถุงเรณูของต้นผู้

การเก็บละอองเกสรง่ายมาก คุณจะทราบว่าเก็บได้เมื่อถุงเรณูเปิดออก เห็นละอองปลิวในอากาศหรือเกาะบนใบ เมื่อถึงเวลานั้น ให้หยิบถุงเรณูมาใส่ถุงซิปล็อก จากนั้นเมื่อพร้อมจะผสมเกสร ก็นำผงละอองโปรยลงบนดอก หรืออีกวิธีคือ เขย่าต้นผู้เบา ๆ ใกล้ต้นเมีย ละอองจะปลิวไปเกาะติดดอก การใช้ละอองผสมดอกจะช่วยสร้างเมล็ด ในธรรมชาติ ลมจะนำละอองเกสรผู้ไปผสมเมีย เมล็ดจะพัฒนาภายในดอกประมาณ 4-6 สัปดาห์หลังผสม แล้วคุณจะเห็นกลีบคาลิกซ์เริ่มป่องเพราะมีเมล็ดอยู่ภายใน

ดอกที่ถูกผสมจะหน้าตาต่างจากดอกปกติ จะมี trichomes น้อยกว่า มีขนาดเล็กกว่าและป่องมากกว่า ประมาณ 4 สัปดาห์หลังกผสม ให้ลองแกะเมล็ดจากดอกออกมาดู หากเมล็ดแก่เต็มที่จะมีเปลือกแข็ง สีน้ำตาลเข้ม อาจมีลายเส้นตรงเปลือกนอกด้วย

เมล็ด Photoperiodic แบบ Feminized

ปกติแล้ว ต้นกัญชาเพศผู้ต้องผสมต้นเมียถึงจะได้เมล็ด ซึ่งเมล็ด regular จะมีทั้งตัวผู้และเมียอย่างละครึ่ง แต่การผลิตเมล็ด feminized ทำเหมือนกัน แต่แทนที่จะใช้ละอองเพศผู้ นักผสมพันธุ์จะทำให้ดอกเมีย ถูกสเปรย์ด้วยน้ำเงินคอลลอยด์ หรือเครียด จนออกถุงเรณูเอง ต้นเพศเมียที่เปลี่ยนกลายเป็น hermaphrodite จะมีทั้งถุงเกสรและดอกในต้นเดียว

เลือกเอาถุงเรณูของต้นเมียที่กลายพันธุ์ ผสมกับดอกต้นเมียอีกต้นหนึ่ง จะได้เมล็ดที่ มีแต่ยีนเพศเมีย เพราะไม่มี 'พ่อ' ลูกที่ได้ก็คือต้นเพศเมีย 100%

เมล็ด Autoflowering แบบ Feminized และ Regular

เมล็ด Autoflowering แบบ Regular

โดยปกติคุณสามารถหา regular และ feminized seeds ได้ใน autoflowering ด้วย ซึ่งหมายถึงจะมีทั้งตัวผู้และเมีย ขึ้นกับชนิดที่ซื้อ (regular = ตัวผู้/เมียอย่างละครึ่ง, feminized = 100% เมีย) แต่น่าเสียดายที่ผลผลิต feminized พุ่งสูงจนเมล็ด auto แบบ regular ลดลงอย่างมาก แม้จะหายากแต่ก็ยังมีอยู่บ้าง การทำเมล็ด regular autoflowering ก็แค่เอาละอองเกสรกับดอกเมียมาใช้ วิธีการก็คล้าย regular photoperiodic คือเก็บละอองต้นผู้แล้วโปรยลงบนดอก ก็จะได้เมล็ด auto แบบ regular

เมล็ด Autoflowering แบบ Feminized

วิธีผลิตเมล็ด autoflowering แบบ feminized ก็แทบจะเหมือนกัน ต่างกันแค่ใช้ต้นเมีย auto สองต้น แล้วทำให้ต้นหนึ่งสร้างละอองเกสรเองด้วยความเครียดหรือสเปรย์น้ำเงินคอลลอยด์เพื่อผสมกับเมียอีกต้น ผลที่ได้คือลูก auto เพศเมีย 100%

4. การเก็บและการใช้ละอองเกสร เทคนิคการผสมเกสรอย่างถูกวิธี

การเก็บละอองเกสรจากต้นผู้หรือต้น hermaphrodite นั้นง่ายมาก แต่ต้องระวังถ้าคุณมีต้นเมียใกล้ๆ เพราะแค่ต้นผู้หรือ hermie เดียว ก็อาจผสมกัญชาทั้งแปลงได้ถ้าไม่รู้ระยะของถุงเรณูอยู่ตรงไหน ควรแยกเก็บต้นที่ผลิตละอองเกสรออกให้ไกลต้นเมียที่ไม่อยากให้ติดเมล็ด วิธีที่ปลอดภัยคือ แยกถุงดอกละอองออกให้เรียบร้อย ปล่อยให้แห้ง 2-7 วัน จากนั้นเก็บลงกล่องหรือถุงซิปล็อก แล้วเขย่าออกตอนต้องการใช้ การเก็บรักษา ต้องควบคุมอุณหภูมิและความชื้นดี วิธีที่เราชอบใช้สำหรับเก็บละอองกัญชาคือ:

• เก็บละอองเกสรในกล่องหรือถุงซิปล็อกที่ปิดสนิท
• เติมแป้งขนมปังปกติ ประมาณ 2 เท่าของน้ำหนักละออง (ไม่ต้องแม่นยำมาก) เพื่อช่วยดูดซับความชื้นและให้ละอองเกสรกระจายได้มากขึ้น
• นำไปเก็บในช่องแช่แข็ง ซึ่งจะอยู่ได้นานถึง 1 ปี
• หลีกเลี่ยงความแกว่งของอุณหภูมิ ให้อยู่เฉย ๆ จนกว่าจะพร้อมใช้จริง

เมื่อคุณพร้อมผสมเกสร วิธีการก็ง่ายแค่เด็กเล่น แต่ต้อง ระวังอย่าให้ละอองกระจายไปติดต้นที่ไม่อยากให้กลายเป็นเมล็ด ซึ่งจะยากขึ้นถ้าปลูกลงดิน แต่ถ้าปลูกในกระถางจะปลอดภัยกว่า

ให้ย้ายต้นเมียที่ต้องการผสมไปไว้ห่าง ๆ จากต้นอื่นๆ มีหลายวิธีในการผสมเกสร แต่วิธีที่เราชอบคือ:

• รอจนต้นเมียเข้าสู่สัปดาห์ที่ 2-3 ของรอบ flowering ตอนนี้ปลายยอดจะมีเกสรขาวเล็ก ๆ (pistils) เต็มที่
• นำละอองเกสรที่เก็บไว้ในช่องแช่แข็งมาวางทิ้งไว้จนได้อุณหภูมิห้อง
• ใช้พู่กันเล็กหรือ Q-tip แตะละอองเกสร จากนั้นป้ายลงบน pistils ตามจุดดอกที่อยากได้เมล็ด
• แนะนำให้เน้นจุดดอกบริเวณกิ่งล่าง ส่วนที่เป็น popcorn bud เพราะตรงนั้นคุณภาพสูบหรือ trichome ต่ำอยู่แล้ว ควรเลือกทำเมล็ดตรงจุดนี้
• เมล็ดจะใช้เวลาประมาณ 4-5 สัปดาห์จึงจะโตเต็มที่ เมล็ดครบกำหนดจะมีสีน้ำตาลเปลือกแข็งและลายเสืออ่อน ๆ ที่เปลือก

หลายคนถามว่า จุดดอกเดียวจะได้เมล็ดกี่เมล็ด? คำถามนี้ตอบยากมาก เพราะขึ้นกับสายพันธุ์และขนาดจุดดอก แต่ต้นที่ผสมเต็มที่จะให้เมล็ดจำนวนมหาศาล

5. สรุป

แม้การผลิตเมล็ดจะไม่ยาก แต่ควรมีประสบการณ์ก่อนเริ่ม เราแนะนำให้ลองปลูกสายพันธุ์ง่ายอย่าง Z Auto เพื่อฝึกฝนก่อนผสมสายพันธุ์จริง

การผสมพันธุ์ต้องระวังมาก แม้ละอองเกสนิดเดียวก็อาจทำลายผลผลิตหมดได้ อย่าลืมว่าควรซื้อเมล็ดจาก seed bank ที่น่าเชื่อถือ เพราะถ้าซื้อเมล็ดสายพันธุ์ไม่ดี ต้นคุณอาจกลายเป็น hermaphrodite ได้ง่าย และที่ดูว่าถูกในตอนแรกก็อาจจะแพงแบบไม่คาดคิดในภายหลัง