Kenevir Bitkileri İçin Drenaj: Neden Önemli ve Nasıl İyileştirilir?

• 1. İç mekân saksılarının altına drenaj İçin ne konmalı?
• 2. Kenevir yetiştiriciliği İçin mükemmel ortamlar
• 2. a. Doğal toprak mı yoksa topraksız karışımlar mı?
• 2. b. Coco coir
• 3. Daha İyi drenaj İçin saksı seçimi
• 4. Kenevir için toprak düzenleyiciler ve katkılar
• 4. a. Perlit
• 4. b. Vermikülit
• 4. c. Diğer kenevir toprak düzenleyiciler
• 5. Drenajı test etme yöntemleri
• 6. Etkisiz drenajın yol açabileceği sorunlar
• 6. a. Kök Çürüklüğü
• 7. Kenevir İçin drenaj oldukça kolay bir kavram

Köklerinin durgun suda kalmasından hoşlanan nadir bir bitki türü vardır. Kıyı bitkileri bunun istisnasıdır, ancak kenevir kesinlikle bunlardan biri değildir. kenevir tohumları suyu sevmez demek yanlış olur. Tam tersine: Kenevir çok hızlı büyür ve bu nedenle oldukça fazla su tüketir. Ancak köklerinin aynı zamanda bol oksijene ihtiyacı var, işte bu yüzden kenevir bitkileri için drenaj çok önemlidir. İç mekân bahçenizde kenevir için drenajı iyileştirmek istiyorsanız, doğru yetiştirme ortamı ile başlamalı, ardından en iyi havalandırmayı sağlayan bir saksı türü seçmeli, drenaj deliklerini unutmamalı ve son olarak, ortamınızı coco coir, perlit ve vermikülit gibi toprak düzenleyicilerle zenginleştirmelisiniz. Ama önce, saksılar için drenaj tabakası kullanımı gibi tartışmalı bir konuya kısaca değinelim.

1. İç Mekân Saksılarının Altına Drenaj İçin Ne Konmalı?

Günümüzde birçok bahçıvan, saksının altına terakota kırıkları, kalın taneli kum, genişletilmiş kil taşları veya benzeri bir şey koymanın iyi bir fikir olduğundan şüphe duymaz. Buna saksılar için drenaj tabakası derler ve bunun ortamdan fazla suyun uzaklaştırılmasına gerçekten yardımcı olduğunu düşünürler. Ancak, aslında durum böyle değildir. Deneyler göstermiştir ki, su drenajı tamamen aynıdır — böyle bir tabaka ile ya da onsuz.

Bu durum kafa karıştırıcı gibi görünse de aslında çok mantıklı bir açıklaması var. Saksı bitkinizi suladığınızda, yerçekimi suyu aşağı çeker ve bir kısmı drenaj deliklerinden akar. Ama hepsi değil. Yerçekimine zıt yönde, yani yukarı doğru çalışan bir güç daha vardır. Buna kapillarite ya da emme kabiliyeti denir ve suyun ortamda tanecikler arasında yukarı doğru çıkmasını sağlar.

Yerçekimi ile kapiller hareket birbirini dengelediğinde, su seviyesi sabitlenir ve olay sona erer. Ortamın hemen altında ne olduğunun — saksının dibi ya da 'drenaj tabakası' — bir önemi yoktur. Ortamın su tutma kapasitesi yalnızca ortamın tane büyüklüğüne bağlıdır.

Bunu havalandırma olarak da düşünebilirsiniz; yani ortam tanecikleri arasındaki hava boşluklarının varlığı. Ortam ne kadar iri taneli olursa, o kadar az su tutar, drenajı o kadar iyidir. Ve tam tersi. Bu efsaneyi de açıklığa kavuşturduğumuza göre, şimdi gerçekten önemli olanlara geçelim.

2. Kenevir Yetiştiriciliği İçin Mükemmel Ortamlar

Kenevir kökleri hem suyu hem de oksijeni çok sever; en iyi yetiştirme yöntemleri hidoponik (hydroponics) ve aeroponik (aeroponics) yöntemlerdir — çünkü aynı anda hem suyu hem de oksijeni sağlarlar. DWC (derin su kültürü) gibi hidroponik sistemlerde kökler sürekli olarak besin çözeltisinin içinde yüzer ama besin çözeltisi aynı anda sürekli oksijenlenmektedir. Aeroponik'te ise durum tam tersidir — kökler havada sarkar ama sürekli olarak besin çözeltisiyle nemlendirilir.

Diğer yetiştirme ortamlarında, örneğin toprak ya da coco coir kullanıyorsanız, iyi drenaj sağlamak için ekstra önlem almanız gerekir. Önce toprakla başlayalım.

Doğal Toprak mı Yoksa Topraksız Karışımlar mı?

İç mekân yetiştiriciliğinde bahçenizden hiçbir zaman toprak kullanmayın. Zararlılar ve hastalık tehlikesinin yanı sıra, bahçenizden alacağınız toprak fazla sıkı ve çok fazla su tutacaktır. Bunun sebebi içerisindeki kil ve silt oranının çok fazla olmasıdır. Otlarınız böyle kötü drene olan bir ortamda basitçe havasız kalacaktır. Teorik olarak, doğal toprağı daha havadar yapmak için bazı eklemeler deneyebilirsiniz, ancak en iyisi doğal toprağı tamamen atlamak ve onun yerine topraksız bir karışım kullanmaktır. Bunları her türlü bahçe merkezinde bulabilirsiniz. Poşetlerde satılırlar ve dışarıdan bakıldığında toprak gibi görünebilirler, fakat aslında torf yosunu içerirler. Topraksız karışımlar bolca iri tanecik ve lif içerdiğinden oldukca havadardırlar. Bazıları perlit (aşağıya bakınız) gibi eklemeler de içerir, bu da ortama daha fazla hava cebi kazandırır ve drenajı daha da iyileştirir.

Coco Coir

Coco coir, hindistan cevizinden elde edilen lifli bir yapıdır. Kenevir yetiştiriciliği için en verimli ortam türlerinden biridir. Toprağa göre bir başka büyük avantajı ise, coco'nun tekrar tekrar kullanılabilmesidir. Ancak, coco kendi başına çok iyi drenaj sunan bir ortam değildir. Onu kenevir için mükemmelleştirmek için coco coir ve perlit karışımı kullanmanız gerekir.

Yetiştirici dükkanlarında bulunan hazır karışımlar veya internetteki coco yetiştiriciliği örneklerine göz attığınızda, bu karışımlarda genellikle coco:perlit oranının 70/30 olduğunu göreceksiniz. 

Fakat sık sulama ya da otomatik damla sulama sistemlerinde bu oranı 50/50'ye yükseltebilirsiniz.

3. Daha İyi Drenaj İçin Saksı Seçimi

Kenevir bitkisi için uygun bir saksı seçerek drenajı daha da iyi hale getirebilirsiniz. Plastik saksı yeni başlayan bir yetiştiriciye iyi bir fikir gibi görünebilir, fakat duvarları hava geçirmez. Akıllı saksılar ya da yetiştirme torbaları ile çok daha iyi sonuçlar alırsınız. Bunların yanları dokumasız, nefes alabilen malzemeden yapılmıştır ve böylece köklerin ihtiyaç duyduğu tüm oksijeni sağlar. Air-Pots® için de aynısı söylenebilir. Farklı kenevir yetiştiriciliğinde saksı türleri hakkında ayrı bir yazımızda daha fazla bilgi bulabilirsiniz.

Hangi saksıyı seçerseniz seçin, fazla suyun serbestçe akabileceğini hatırlayın. Yani plastik ya da terakota saksılar için, tabanına drenaj delikleri açın. Taşan suyu altına koyacağınız saksı altlıklarına toplayın ve bu tabakları düzenli olarak boşaltmayı unutmayın. Saksılarınız asla durgun suda kalmamalıdır. Bunu aynı zamanda havalandırma olarak da düşünebilirsiniz; ortam tanecikleri arasındaki hava boşluklarının varlığıdır. Ortam ne kadar iri taneli olursa, o kadar az su tutar, drenajı o kadar iyidir. Ve tam tersi.

Saksının boyutu da önemlidir. Doğrudan drenaj ile ilgili olmasa da, sulama planı kurmak ve sürdürmek açısından oldukça önemlidir. 

4. Kenevir için Toprak Düzenleyiciler ve Katkılar

Kenevir toprağınızda suyun kalıcı ya da zor drene oluyor olmasını istemiyorsanız, ortamı olabildiğince havalı hale getirin. Kenevir için toprak havalandırmasında başlıca iki katkı vardır — perlit ve vermikülit. Birbirinin yerine kullanılamaz olduklarından, ikisinden de detaylıca bahsedeceğiz.

Perlit

En sık kullanılan toprak düzenleyicidir. Çoğu hazır topraksız karışımda zaten bulunur, ancak kenevir genellikle ev bitkilerine göre daha yüksek oranda perliti sever. Yani satın aldığınız ortamın drenajını iyileştirmek için muhtemelen daha fazla perlit eklemeniz gerekir. %15 ila %20 uygun bir oran olacaktır, ancak bu kesin bir bilim değildir. Oran %10/90 ile %50/50 arasında değişebilir. Unutmayın, daha çok perlit daha sık sulama demektir (her zaman pratik olmayabilir). Daha az perlit ise ortamın su tutma kapasitesini artırır, bu da daha seyrek sulama sağlar, fakat aşırı sulama kötü drenaj nedeniyle sorun yaratabilir.

Peki, perlit tam olarak nedir? Kaba taneli, beyaz, hafif ve kapalı gözenekli bir malzemedir. Bu nedenle şu özelliklere sahiptir:

• taneciklerinin içinde su tutmaz,
• besin içermez ve tutamaz,
• kimyasal olarak inerttir ve pH nötrdür,
• kenevir toprağında sıkışmayı önler.

Yukarıdaki listeden de görebileceğiniz gibi, perlit, ortamı sadece daha havalı yapar ve bitki kökleri için ideal ortam yaratır.

Vermikülit

Vermikülit tamamen farklıdır. O da genleşmiş, çok hafif bir malzemedir, fakat kahverengi pulları kapalı gözenekli değildir. Yani — perlitten farklı olarak — su ve besin emer.

Vermikülitin en önemli özellikleri şöyledir:

• pH tamponlamada mükemmeldir,
• K, Mg ve Ca içerir, çözeltilerden besin alabilir ve yavaşça salabilir,
• su tutma oranı yüksektir.

Yüksek su tutma kapasitesine rağmen, vermikülit yine de drenaj katkısı olarak kullanılabilir; çünkü tanecikleri büyüktür ve yüzeyinde bolca hava cebi oluşturur.

Diğer Kenevir Toprak Düzenleyiciler

Kenevir bitkileri için drenajı iyileştiren başka katkılar da vardır, ancak perlit ve vermikülit kadar yaygın değildirler. Kısaca göz atalım:

1. İnce taneli (0.5–1 mm) kum. Çok hızlı drene eden ama ağır bir ortam. En iyi, seralarda ve dış mekanlarda kullanılır.
2. Genleşmiş kil taşları. Genellikle hidroponik sistemlerde üst yüzeyi kaplamak için kullanılır, ancak daha büyük hava cepleri yaratmak için toprak karışımına karıştırabilirsiniz. Tek sıkıntısı, toprağı kazmayı zorlaştırmalarıdır, ama substrata sonda müdahale gerekmiyorsa sorun olmaz. Kil taşları toz içerebileceğinden, yetiştirme odasını kirletmemek için yıkamanız önerilir.
3. Pimsa. Yüksek oranda gözenekli, doğal olarak genişlemiş volkanik bir kaya. Köpüksü yapısı sayesinde havada yüzecek kadar hafiftir.
4. Bezelye çakılı. Akıntı ile doğal olarak şekil almış, bezelye büyüklüğünde çakıllar. Akvaryum çakılına benzer, fakat biraz daha büyüktür.
5. Scoria. Pimsa gibi, gazlarla genişlemiş volkanik kaya türüdür; ancak gözenekleri daha küçük, dolayısıyla daha yoğundur.

5. Drenajı Test Etme Yöntemleri

Artık drenajı geliştirmek için kullanabileceğiniz tüm toprak katkı maddelerini öğrendiğinize göre, şimdi bunun işe yarayıp yaramadığını nasıl test edeceğinizi öğrenelim. Perlit, bezelye çakılı veya tercihinize uygun başka bir katkı ile karıştırdıktan sonra, test edip ihtiyacınız olup olmadığını görebilirsiniz. İşte ortam karışımınızın düzgün drene olup olmadığını kontrol etmek için kolay adımlar:

Adım 1

Bir 1 litrelik saksı alın ve içine katkılı ortam karışımınızı koyun.

Adım 2

Bir başka 1 litrelik saksıya aynı ortamı ama KATKI OLMADAN koyun.

Adım 3

Her bir saksıyı 500 ml sade su ile sulayın, unutmadan altına bir tabak koyun ki drenaj suyu toplansın.

Adım 4

3–5 dakika bekleyin, ardından altındaki suyu toplayın ve karşılaştırın.

Kılavuz olarak, ortamınız 3–5 dakika sonunda suyun kabaca yarısını (bu örnekte 250 ml) süzmelidir. Eğer karışımınız %50'den az su süzüyor ise, biraz daha katkı ekleyin. Eğer karışım %60-70'ten fazla suyu süzüyor ise, fazla katkı eklemişsiniz demektir. Kısacası, katkı oranı arttıkça dışarıya daha fazla su çıkacağını unutmayın.

6. Etkisiz Drenajın Yol Açabileceği Sorunlar

Kenevir bitkilerinizi tutan saksıların etkili drenajı olduğundan emin olmanın tüm en iyi yollarını ve bunun için saksıları nasıl ayarlayacağınızı anlattık. Ayrıca drenajın neden önemli olduğunu; kök oksijenlenmesi ve durgun suyun neden olabileceği problemleri aktardık.

Ancak, etkisiz drenajın yol açabileceği sorunlara biraz daha derin ve kolay anlaşılır şekilde değinmekte fayda var, ayrıca nasıl çözülür anlatacağız. Etkisiz drenaja sahip saksılar (ve içindeki bitkiler) için en önemli sorun kök çürümesidir.

Kök Çürüklüğü

Kök çürüklüğü. Neredeyse çocuk masallarından çıkmış gibi gelebilir ama ciddiye alınmazsa ciddi sonuçlar doğurur. Kenevirde sık görülen bir sorundur, kök sisteminde mantar veya bakteri büyümesi ile oluşur. Sebebi ise köklerin sürekli suya maruz kalması veya ortamın çok nemli olup düzgün şekilde buharlaşamamasıdır. Size tanıdık geldi mi? Kök çürüklüğü aslında tek ve kolay teşhis edilebilen bir sorun ile ortaya çıkmaz.

Kök çürüklüğü, sararan yapraklar, yaprak ucu yanığı, yavaş büyüme ve/veya besin eksiklikleri şeklinde birçok farklı soruna yol açabilir, bu da hem yeni hem deneyimli yetiştiricileri yanıltabilir. Bu sorunları görürseniz, ilk yapılacak şey kökleri kontrol etmek olmalıdır. Peki nasıl? Hidroponik sisteminiz varsa bu oldukça kolaydır. Hidroponiğin büyük avantajlarından biri (hızlı büyüme, yüksek verim ve etki dışında) tüm bitkiyi, kökler dahil, kolaylıkla inceleyebilmenizdir. Kök bölgesini açın ve tüm bitkide kökler tuhaf görünüyor veya kokuyor mu diye kontrol edin.

Kök çürüklüğünün belirgin işaretleri nelerdir? İki şekilde ortaya çıkar: ıslak, sümüklü/mush benzeri ve bakınca hemen dağılan kökler; ya da kuru, kahverengi ve iplik gibi (bu ikincisi genellikle daha nadir, hidro sistemlerde ise neredeyse hiç yoktur).

Hidroponik Sistemlerde Kök Çürüklüğünü Tanıma ve Tedavi Etme

Eğer hidro bitkilerinizden birinde kök çürüklüğünün başladığını fark ederseniz, aynı çözeltiyi paylaşan tüm bitkileri etkiliyor olabilir. Hidroponik sistemlerde genelde besin çözeltisi devridaim yapar, yani aynı suyun tüm köklerin üzerinden tekrar tekrar geçmesi söz konusudur. Burada en iyi yöntem; her bitkiyi kendi saksı veya tepsiden çıkarıp gözle görülen hastalıklı kökleri budamaktır.

Daha sonra tüm orijinal besin çözeltisini tamamen boşaltarak yerine yeni, steril, pH ayarlı ve EC testli bir besin çözeltisi koymalısınız. Ayrıca ekipmanınızın—özellikle pompa ve damlatıcıların—tamamını (böyle bir sistem kullanıyorsanız) monte etmeden önce sterilize etmeniz iyi olur. Kök çürüklüğünün nedenlerini de değerlendirmek ve sisteminizi tekrar oluşmasını önleyecek şekilde optimize etmek önemlidir. Işık sızıntıları büyük bir sorundur—o nedenle kalın tank, iyi contalı ürünler ve tüm boru bağlantılarında sağlam elektrik bantları veya havalandırma bandı kullanmayı unutmayın.

Toprak ve Coco Sistemlerinde Kök Çürüklüğünü Tanıma ve Tedavi Etme

Bu sistemlerde kökleri yakından görebilmek daha zordur. Saksıları kaldırın, beklenenden çok daha hafif geliyorsa sorun olabilir. Saksının kenarlarından biraz kazıyıp yumuşak, koyu renkli ve sanki dağılacakmış gibi duran kökleri kontrol edin. Bulursanız, çıkarıp kök profilini daha detaylı inceleyin. Kök çürüklüğü tespit ederseniz, hemen harekete geçin. Önce, ortamı tamamen kurutun, ardından tüm kökleri ve bitkiyi saksıdan çıkarın.

Köklerden ortamı dikkatlice silkeleyin ve ardından 3 ölçek suya 1 ölçek oksijenli su (hidrojen peroksit) karışımı ile kökleri yıkayın. İşlemden sonra köklerin tam kurumasını bekleyip ardından bol drenajlı taze ortama, faydalı bakteri veya mikoriza mantar desteği ile ekin. Ayrıca sulama alışkanlıklarınızı gözden geçirin, çok fazla nem bu gibi sorunları kolaylaştırır.

7. Kenevir İçin Drenaj Oldukça Kolay Bir Kavram

Kenevir için toprak drenajı konusu hiç de zor değildir. Temel noktaları tekrar hatırlatalım.

Kenevir bol su ister, ancak kökleri de bol oksijene ihtiyaç duyar. Yani yalnızca fazla suyun akabileceği drenaj delikleri açmak yetmez, ortamın da hava ile zenginleştirilmiş olması gerekir. En iyisi, nefes alabilen yan duvarlı özel saksılar kullanmak ve saksı toprağını perlit, vermikülit veya benzeri bir drenaj katkısıyla hazırlamaktır. Tüm bunları yaparsanız sorun yaşamazsınız. Mutlu yetiştiricilikler!

Harici Kaynaklar

1. Perlit Tabanlı Ortamlara Toprak Eklemenin Fiziksel Özelliklere ve Camarosa Çileği Gelişimine Etkisi, Selda Ors, Omer Anapali, Scientific Research and Essays, Kasım 2010
2. Turba ve Hindistan Cevizi Tabanlı Ortamlarda Perlitin Yüksek Çalı Çileği Üzerine Etkisi, Patrick H. Kingston ve diğerleri, HortScience, Mart 2020