• 1. Waarom gebruiken mensen met hiv cannabis?
• 2. Voordelen en onderliggende mechanismen
• 2. a. Ontstekingsremmende eigenschappen
• 2. b. Neuropathische pijnverlichting
• 2. c. Misselijkheidsverlichting
• 2. d. Eetluststimulatie
• 2. e. Betere stemming
• 2. f. Betere slaap
• 2. g. Onderdrukking van virale activiteit
• 3. Meer voordelen of meer risico's?
• 3. a. Neurocognitieve prestaties
• 3. b. Therapietrouw
• 4. Verdere voordelen van cannabisgebruik bij hiv
• 4. a. Minder opioïdengebruik
• 4. b. Meer fysieke activiteit
• 5. Cbd: een niet-bedwelmend en legaal alternatief
• 6. Toekomstig onderzoek
• 7. Tot slot

We zijn ver gekomen sinds een HIV-diagnose nog als een doodvonnis werd gezien. Nu, met de komst van ART, oftewel antiretrovirale therapie, kunnen mensen die besmet zijn met het humaan immunodeficiëntievirus een lang, productief, gelukkig en relatief gezond leven leiden, omdat de beschikbare medicijnen de aandoening onder controle helpen houden.

Toch zijn de vooruitzichten niet altijd rooskleurig voor mensen die leven met HIV (PLWH, kort gezegd). De aanwezigheid van het virus in het lichaam en de bijwerkingen van ART-medicatie eisen hun tol. Hier kan cannabis, van alle dingen, mogelijk hulp bieden, aangezien verschillende patiëntengroepen deze plant traditioneel hebben gebruikt voor diverse symptomen die samengaan met HIV. Aan de andere kant zijn veel medisch professionals terughoudend over het gebruik van cannabis bij HIV vanwege het gebrek aan kennis over de invloed van cannabis op de gezondheid van mensen met HIV, de mogelijke langetermijngevolgen en hoe het samenwerkt met antivirale therapieën.

In dit artikel bekijken we het beschikbare onderzoek tot nu toe. Hopelijk stelt het ons in staat om enkele praktische conclusies te trekken over de voordelen en risico's van cannabisgebruik door mensen met HIV.

Waarom Gebruiken Mensen met HIV Cannabis?

Net als bij andere ernstige aandoeningen, zoals kanker of multiple sclerose, gebruiken HIV-patiënten cannabis om verschillende klachten die hen pijn doen te verlichten, maar hopen ze daarnaast ook dat iets wat hen goed laat voelen, wellicht ook helpt tegen het onderliggende probleem. Hoe meer we deze bijzondere plant bestuderen, hoe meer we denken dat dat waarschijnlijk het geval is en dat cannabis voordelen kan hebben die verder gaan dan alleen symptoombestrijding.

Hoe het ook zij, HIV- en AIDS-patiënten behoorden historisch gezien tot de eerste gebruikers van medicinale cannabis en ze consumeren het nog steeds op grotere schaal dan de algemene bevolking. Velen van ons kennen anekdotische verhalen van mensen met HIV die cannabis in hun leefstijl verwerken; sommigen kennen zulke patiënten persoonlijk. Wetenschappelijk onderzoek bevestigt dat cannabisgebruik wijdverbreid is onder HIV-positieve groepen.

Een onderzoek onder HIV-positieve patiënten van een grote kliniek toonde aan dat maar liefst een derde van hen cannabis gebruikte voor symptoombestrijding. De meest genoemde voordelen waren:

Een kanttekening is dat een groot deel van de respondenten (47%) aangaf dat cannabisgebruik hun geheugen negatief beïnvloedde.

Een ander onderzoek keek naar het percentage HIV/AIDS-patiënten die in de afgelopen maand marihuana hadden gebruikt – dat bleek tot 23% te zijn. De meest genoemde voordelen waren:

• Verlichting van angst en/of depressie (57%)
• Verbeterde eetlust (53%)
• Verhoogd gevoel van plezier (33%)
• Pijnverlichting (28%)

Voordelen en Onderliggende Mechanismen

Sommige voordelen van cannabisgebruik door HIV-patiënten komen zo vaak voor en zijn al tientallen jaren waargenomen, dat er nauwelijks twijfel is over hun bestaan. Bovendien zijn onderzoekers de mogelijke onderliggende mechanismes aan het bestuderen die cannabis heilzaam kunnen maken, en sommige daarvan zijn zelfs al ontdekt. Laten we ze in meer detail bekijken.

Ontstekingsremmende Eigenschappen

Het vermogen van cannabinoïden om ontstekingen te verminderen is goed gedocumenteerd, en ontstekingen spelen een grote rol bij veel aandoeningen, waaronder HIV. Helaas ontwikkelen HIV-patiënten veel andere ziekten – hart- en vaatziekten, diabetes, kanker – en bij allemaal speelt systemische ontsteking een sleutelrol. De twee belangrijkste bestanddelen van cannabis – THC en CBD – worden al lang onderzocht als mogelijke immunomodulatoren, hoewel de meeste studies bij celkweken en diermodellen zijn uitgevoerd en gegevens uit klinische trials met mensen nog ontbreken.

Een studie toonde aan dat activatie van de CB₂-receptor kan helpen om de verspreiding van HIV in het lichaam te beperken. CB₂-receptoren zijn in grote aantallen aanwezig in de darmen en zijn een doelwit voor zowel CBD als THC. In een onderzoek werden laboratoriumapen geïnfecteerd met een virus vergelijkbaar met HIV en vervolgens behandeld met THC. Deze belangrijkste psychoactieve stof van marihuana verminderde de ernst van de ziekte en verbeterde de gezondheid van de darmen.

Bij mensen met HIV is gebruik van cannabis in verband gebracht met lagere niveaus van bepaalde cellen en eiwitten die samenhangen met de progressie van HIV en daaraan gerelateerde gezondheidsproblemen.

Van alle cannabinoïden bestuderen onderzoekers graag CBD (cannabidiol), omdat het geen 'high' veroorzaakt – kenmerkend voor marihuana – en toch veelbelovend is als medicijn. Deze stof heeft aangetoond ontstekingen in met HIV geïnfecteerde hersencellen te verminderen. HIV-geïnduceerde neuro-inflammatie kan een "domino-effect" veroorzaken, doordat geïnfecteerde cellen in de hersenen geactiveerd worden en het virus zich weer in het lichaam verspreiden. CBD onderbreekt dit proces, dempt de ontsteking en houdt deze cellen inactief.

In een andere studie met menselijke cellen besmet met HIV bleek CBD ook een ontstekingsremmend effect te hebben. Het onderliggende mechanisme was de gereduceerde productie van verschillende cytokinen en chemokinen – chemische stoffen die ontsteking veroorzaken. Voor wie graag dieper duikt: CBD bleek ook nuttig bij het deactiveren van een eiwit genaamd caspase 1 en het verminderen van de activiteit van het NLRP3-gen. Beide spelen een belangrijke rol bij het ontstekingsproces. Bovendien verminderde CBD de aanwezigheid van HIV in de cellen aanzienlijk.

Neuropathische Pijnverlichting

Neuropathische pijn – ervaren als "prikken en tintelen", vooral in de handen en voeten – is een veelvoorkomende klacht bij HIV. Het kan het gevolg zijn van schade die door het virus zelf wordt veroorzaakt of van medicijnen die gebruikt worden om het te bestrijden. Dit soort pijn kan de levenskwaliteit van patiënten drastisch verminderen, en een doeltreffend middel is dringend nodig.

Zowel dier- als klinische studies wijzen op het vermogen van cannabis en zijn individuele bestanddelen om neuropathische pijn te verlichten. Een studie bij ratten onderzocht het effect van CBD op pijnverlichting, terwijl tegelijkertijd ontsteking werd verminderd. Uit de studie bleek dat het toedienen van CBD aan knaagdieren de productie van verschillende pro-inflammatoire stoffen verminderde. Hierdoor werd ook het niveau van neuropathische pijn verlaagd.

Een andere studie onderzocht welk lichaamseigen doelwit de werkzame bestanddelen van cannabis benutten voor hun pijnstillende werking. In het algemeen beïnvloeden cannabinoïden speciale receptoren – CB₁ en CB₂ – maar in dit experiment met knaagdieren bleek dat de verlichting van neuropathische pijn eerder te danken was aan activatie van een ander type receptor in het lichaam: de α3 glycine receptor.

Als we doorgaan naar klinisch onderzoek bij mensen: een studie keek naar HIV-patiënten met neuropathische pijn en bevestigde dat gerookte cannabis de dagelijkse pijn met 34% verminderde, vergeleken met 17% vermindering bij placebo. In een ander onderzoek werd bij patiënten die cannabis gebruikten een vermindering van 52% waargenomen van pijn door HIV-gerelateerde neuropathie, tegenover slechts 24% bij de placebogroep. Deze bevindingen, evenals talloze anekdotische meldingen, suggereren dat cannabis inderdaad een veelbelovende optie is voor HIV-patiënten met neuropathische pijn.

Misselijkheidsverlichting

Mensen gebruiken cannabis al van oudsher tegen misselijkheid en overgeven, en in moderne tijden waren kankerpatiënten die chemotherapie ondergingen of mensen met misselijkheid door andere onderliggende problemen de eerste die er baat bij hadden. Bij HIV zijn misselijkheid en overgeven een veelvoorkomende bijwerking van bepaalde antivirale medicatie, in het bijzonder proteaseremmers, waardoor de anti-emetische werking van cannabis mogelijk zeer waardevol is.

Helaas zijn de anti-emetische effecten nooit specifiek onderzocht bij HIV-patiënten, maar ze zijn wel waargenomen in ander onderzoek. In één studie werd aangetoond dat dronabinol, een synthetisch afgeleide van THC, misselijkheid bij AIDS-patiënten verminderde. Onderzoekers suggereren dat cannabis een optie kan zijn voor mensen die niet reageren op reguliere anti-misselijkheidsmedicatie.

Medicinale cannabisgebruikers dienen echter voorzichtig te zijn, want het kan hen een nare poets bakken. Er zijn steeds meer meldingen van het Cannabinoïd-Hyperemesis-Syndroom (CHS). Dit is een zeldzame maar hardnekkige reactie op cannabis waarbij iemand juist gaat overgeven na gebruik. Het treft vooral langetermijngebruikers die dagelijks grote hoeveelheden nemen, maar sommige medische patiënten moeten continu grote hoeveelheden gebruiken om hun symptomen te verlichten, waardoor ze een groter risico lopen op CHS.

Eetluststimulatie

Een ander bekend positief effect van cannabis, dat het juist geschikt maakt voor mensen met HIV, is de eetlustopwekkende werking. Slechte eetlust en gewichtsverlies zijn serieuze problemen en kunnen leiden tot AIDS wasting syndrome. Dit is het geval wanneer je meer dan 10% van je lichaamsgewicht verliest en langer dan 30 dagen diarree of koorts hebt.

De standaardtherapie voor deze aandoening is het stimuleren van de eetlust van de patiënt, meestal met een medicijn genaamd megestrolacetaat (Megace). Van cannabis-achtige chemicaliën is alleen dronabinol (Marinol), die we eerder noemden, in dit verband onderzocht. Deze synthetische vorm van THC verbeterde daadwerkelijk de eetlust bij AIDS-patiënten en hielp hen een stabiel gewicht te behouden.

Hoewel dronabinol oraal wordt ingenomen, geven sommige patiënten de voorkeur aan natuurlijke cannabis – ze roken net genoeg om symptoomverlichting te voelen en een verbeterde eetlust als gunstig neveneffect te ervaren. Dit leidde tot onderzoek naar de veiligheid van dit gedrag. Een klein onderzoek uit 2000 toonde aan dat HIV-patiënten die gedurende 21 dagen marihuana rookten geen toename van het HIV-virus in die periode lieten zien. De auteur van het onderzoek suggereerde dat medicinale cannabis succesvol kan worden ingezet in combinatie met andere medicijnen bij de behandeling van wasting.

Betere Stemming

De stemmingverbeterende eigenschappen van marihuana zijn niet voor iedereen weggelegd (sommigen vinden de effecten onprettig), maar voor de meesten kan het een goede optie zijn, niet alleen bij HIV maar bij elke slopende chronische ziekte.

Mensen waarbij HIV is overgegaan in AIDS krijgen vaak te maken met gevoelens van rouw, angst en depressie. Sommige mensen met AIDS die marihuana gebruiken ter verlichting van fysieke symptomen, melden daarnaast verbetering van hun stemming. Een recent onderzoek naar Marinol vond dat euforie een gewenste bijwerking was voor AIDS- en kankerpatiënten.

Betere Slaap

De effecten van cannabis op slaap zijn controversieel. Zonder twijfel werken sommige marihuanasoorten uitstekend als slaapmiddel, maar de vraag is of ze de slaapkwaliteit op de langere termijn schaden. Inderdaad, een van de meest voorkomende klachten bij mensen die stoppen met cannabis is slecht slapen of zelfs slapeloosheid. Aan de andere kant: een goede nachtrust dankzij cannabis, zelfs als dat op termijn problemen oplevert, is van grote waarde voor mensen met een slopende aandoening zoals HIV. Het is niet vreemd dat veel HIV-patiënten melden cannabis te gebruiken voor verbetering van hun slaap.

Een grootschalige enquête vond dat gebruikers van cannabis om beter te slapen zich 's ochtends meer uitgerust en energieker voelden dan mensen die conventionele slaapmiddelen of geen medicatie gebruikten. Ze rapporteerden ook minder hoofdpijn en misselijkheid. Vergeleken met andere middelen maakte cannabis hen de volgende ochtend echter vaker slaperig, angstig en prikkelbaar.

Een ander onderzoek met HIV-patiënten met slapeloosheid en slaapstoornissen liet zien dat 71% beter sliep na gebruik van medicinale cannabis. Daarnaast kon 39% van de patiënten hun voorgeschreven slaapmedicatie verminderen of volledig stopzetten. Slechts 21% meldde enige bijwerking, en die waren niet ernstig genoeg om met cannabis te stoppen.

Onderdrukking van Virale Activiteit

Het is een terugkerend thema in veel cannabisonderzoek: eerst wordt gekeken naar symptoomverlichting, maar uiteindelijk blijken er ook aanwijzingen te zijn dat cannabis dieper inwerkt op de aandoening zelf. Bij HIV draait de hamvraag om de vraag: kan cannabis het virus zelf onderdrukken?

Een onderzoek bij mensen die antiretrovirale therapie kregen liet zien dat gebruikers van cannabis een snellere afname van HIV-DNA vertoonden. Deze afname verwijst naar de afname van genetisch materiaal van het virus in het lichaam, een belangrijk kenmerk van succesvolle therapie.

Een ander onderzoek naar zware cannabisgebruikers onder HIV-patiënten met ART ontdekte een verlaging van de frequentie van geactiveerde en ontstekingscellen bij zware gebruikers, wat suggereert dat cannabis mogelijk helpt bij het verminderen van systemische ontsteking en immuunactivatie tijdens de ART-behandeling.

Meer Voordelen of Meer Risico's?

Hoewel sommige effecten van cannabis bij HIV-patiënten (zie hierboven) onderzocht worden op hun potentieel, roepen andere juist zorgen op. Ook hier zijn er verrassingen: in plaats van risico's en schade blijken wietrokers met HIV soms juist verlichting te ervaren.

Neurocognitieve Prestaties

Verslechterende hersenfunctie is een groot aandachtspunt, vooral bij veroudering van mensen met HIV. Het virus staat bekend om het veroorzaken van ontstekingen en zenuwschade, en doordat de levensverwachting van HIV-patiënten nu vergelijkbaar is met die van de algemene bevolking, stapelt de schade zich met de jaren op.

Het is duidelijk dat onder invloed van cannabis het cognitief functioneren vermindert – denk aan aandacht en geheugen. Bij zware rokers is verminderde cognitieve prestatie zelfs te zien tussen gebruiksmomenten. Sommige onderzoeken suggereren zelfs dat beginnen met cannabisgebruik op jonge leeftijd, bijvoorbeeld in de tienerjaren, de IQ kan beïnvloeden.

Men zou kunnen denken dat het bij mensen met HIV nog erger is, maar dat blijkt waarschijnlijk niet zo te zijn. Een onderzoek naar cannabisgebruik en neurocognitieve stoornissen (NCI) bij HIV-patiënten toonde aan dat cannabis eerder een neuroprotectief effect heeft. De onderzoekers dachten dat dit kwam doordat cannabis het brein verbetert dankzij ontstekingsremmende eigenschappen.

Een andere studie gepubliceerd in 2021 keek naar zware cannabisgebruikers met HIV. Zij presteerden significant beter op testen voor verwerkingssnelheid, visueel leren en geheugen, en motorische vaardigheden dan mensen zonder cannabisverleden.

Kortom, net als oudere gebruikers, lijken ook HIV-patiënten baat te hebben bij cannabisgebruik – zowel medicinaal als recreatief. Toch worden deze effecten nog niet goed begrepen en is meer onderzoek nodig om de exacte risico’s en voordelen voor deze groep duidelijk te krijgen.

Therapietrouw

Een ander groot vraagstuk is of cannabisgebruik de nauwkeurigheid en regelmaat waarmee mensen hun ART-medicatie nemen verstoort. Eén studie voedde die zorg: hierin bleek dat oudere patiënten die cannabis gebruikten, minder trouw hun therapie volgden dan niet-gebruikers.

De beschikbare data is echter tegenstrijdig. Een andere studie gepubliceerd in 2017 vond dat intensief cannabisgebruik geen lagere therapietrouw voorspelde, tenzij gebruikers hun cannabisgebruik combineerden met bingedrinken. Nog een andere studie uit 2005 wees uit dat HIV-patiënten een hogere therapietrouw toonden als ze cannabis gebruikten om misselijkheid te bestrijden, maar een lagere als ze het om een andere reden of recreatief gebruikten.

Samengevat is de relatie complex en afhankelijk van verschillende factoren; meer onderzoek is nodig. HIV-patiënten moeten hoe dan ook onthouden hoe belangrijk het is om therapietrouw te blijven, want het langetermijnresultaat hangt er sterk van af.

Verdere Voordelen van Cannabisgebruik bij HIV

We weten nog lang niet alles over de interactie tussen cannabis, HIV-symptomen en het virus zelf, maar huidig onderzoek wijst op nog meer voordelen. Een aantal voorbeelden:

Minder Opioïdengebruik

Steeds weer blijkt dat medicinale cannabis een veiliger alternatief is dan opioïde pijnstillers. Een studie die dit bevestigt werd gepubliceerd in januari 2018. Hieruit bleek dat HIV-patiënten met chronische pijn die cannabis gebruiken, minder geneigd zijn om opioïde pijnmedicatie te nemen, die veel risicovoller zijn en kunnen leiden tot fatale overdoses.

Meer Fysieke Activiteit

Bewegen is voor iedereen belangrijk, maar zeker voor mensen met een chronische aandoening. Alles dat bijdraagt aan meer en intensievere lichaamsbeweging, verdient aandacht. Een studie uit 2023 keek naar het verband tussen middelengebruik en fysieke activiteit bij mensen met HIV, chronische pijn en depressie. Daaruit bleek dat cannabisgebruikers meer zware fysieke activiteit rapporteerden dan niet-gebruikers, waarschijnlijk vanwege vermindering van pijn. Door meer lichaamsbeweging kan cannabis wellicht bijdragen aan betere algehele gezondheid en welzijn van HIV-patiënten.

CBD: Een Niet-Bedwelmend en Legaal Alternatief

Opvallend is dat in bovengenoemde studies vooral één cannabisstof – cannabidiol (CBD) – het meest is onderzocht. Dit komt vooral door het niet-psychoactieve karakter van CBD, waardoor het de aandacht trekt van medische professionals. Een ander voordeel is dat CBD in tegenstelling tot THC of cannabisproducten op basis van de hele plant, in veel rechtsgebieden legaal is. Daarom gebruiken HIV-patiënten die niet high willen worden, geen gedoe met de wet willen of simpelweg een vooroordeel tegen cannabis hebben, vaak CBD – verkrijgbaar als gummies, olie of zalf.

CBD kan milde pijnstillende effecten hebben, helpen tegen misselijkheid en ontstekingen in het lichaam verminderen, maar het lijkt niet te helpen tegen de onderliggende HIV-infectie. En er zijn nog een paar aandachtspunten: hoewel CBD legaal, niet-psychoactief en zonder zware bijwerkingen is, is er tot nu toe geen enkel CBD-medicijn voor HIV of AIDS goedgekeurd door de FDA, en de interacties met ART-medicatie zijn nauwelijks onderzocht.

We raden mensen met HIV die met cannabidiol willen experimenteren aan te starten met een lage dosis en deze indien nodig geleidelijk te verhogen.

Toekomstig Onderzoek

In de tijd van het verbod werd cannabis vooral bestudeerd om de vermeende schade voor de gebruiker en de samenleving, en pas de laatste decennia is de focus verschoven naar mogelijke therapeutische toepassingen van de plant. Nu wordt cannabis steeds vaker onderzocht als medicijn, ook bij HIV.

Een aankomend onderzoek zal kijken naar de hartgezondheid van HIV-patiënten die cannabis gebruiken. Cardiologen vergelijken de aanwezigheid van THC en CBD in hun bloed en urine en leggen dit naast hun hartfunctie en -structuur met MRI. Belangrijkste focus zal liggen op het beoordelen van ontsteking als risicofactor voor hartziekten.

Een ander onderzoek aan de Universiteit van Florida volgt 400 HIV-positieve medicinale cannabisgebruikers vijf jaar lang, om de frequentie en hoeveelheid gebruik, en de exacte cannabinoïdensamenstelling van hun medicijn te monitoren. De uitkomsten op symptoombestrijding worden vergeleken, maar de onderzoekers willen ook begrijpen hoe cannabisgebruik denken, geheugen en planning bij HIV beïnvloedt.

Ondertussen hebben onderzoekers van de University of Mississippi School of Pharmacy een subsidie gekregen voor onderzoek naar de ontstekingsremmende en pijnstillende effecten van cannabis bij mensen met HIV. Hun doel is het identificeren van individuele cannabinoïden die verlichting kunnen bieden zonder verslavingskans.

Tot Slot

Op basis van wat we tot nu toe weten, is cannabis naar voren gekomen als een veelbelovend medicijn voor mensen die leven met HIV. De voordelen gaan verder dan alleen het verlichten van symptomen als ontsteking, pijn, slechte eetlust en slaap, angst en depressie. Verkrijgbare data wijst op nog meer manieren waarop cannabis de levenskwaliteit van patiënten kan verbeteren, hun afhankelijkheid van gevaarlijke medicatie kan verminderen en zelfs de schadelijke impact van het virus zelf kan verlagen.

Patiënten die wonen in landen waar medicinale cannabis legaal en toegankelijk is, zouden het moeten overwegen als behandeloptie en dit bespreken met hun arts. Hoewel er zorgen blijven bestaan over mogelijke, ook langetermijnrisico's, mag worden gehoopt dat toekomstig onderzoek snel meer duidelijkheid zal verschaffen over de relatie tussen cannabis en HIV.