HIV en Cannabis: Een Potentiële Therapie of Risicovolle Onderneming?

• 1. Waarom gebruiken mensen met hiv cannabis?
• 2. Voordelen en onderliggende mechanismen
• 2. a. Ontstekingsremmende eigenschappen
• 2. b. Verlichting van neuropathische pijn
• 2. c. Misselijkheid minder
• 2. d. Eetlust stimuleren
• 2. e. Beter stemming
• 2. f. Beter slapen
• 2. g. Remming van virale activiteit
• 3. Meer voordelen of meer risico’s?
• 3. a. Neurocognitieve prestaties
• 3. b. Trouw aan therapie
• 4. Meer voordelen van cannabis bij hiv
• 4. a. Minder gebruik van opiaten
• 4. b. Meer lichaamsbeweging
• 5. Cbd: een niet-bedwelmend, legaal alternatief
• 6. Aankomend onderzoek
• 7. Tot slot

We zijn ver gekomen sinds de tijd dat een hiv-diagnose gelijkstond aan een doodvonnis. Nu kunnen mensen met het humaan immunodeficiëntievirus, dankzij ART (antiretrovirale therapie), een lang, productief, gelukkig en relatief gezond leven leiden doordat de beschikbare medicijnen de aandoening onder controle houden.

Toch zijn de vooruitzichten niet echt rooskleurig voor mensen met hiv (PLWH, afgekort). De aanwezigheid van het virus in het lichaam en de bijwerkingen van ART-medicatie eisen hun tol. Dat is waar cannabis mogelijk kan helpen, want verschillende groepen patiënten gebruiken dit middel traditioneel tegen veel symptomen die met hiv gepaard gaan. Anderzijds voelen veel medici zich ongemakkelijk bij het gebruik van cannabis bij hiv, omdat er nog veel onbekend is over de invloed van cannabis op de gezondheid van mensen met hiv, wat de langetermijngevolgen kunnen zijn en hoe het samenwerkt met antivirale therapieën.

In dit artikel bekijken we het huidige beschikbare onderzoek. Hopelijk kunnen we daarmee enkele praktische conclusies trekken over de voordelen en risico’s van cannabisgebruik bij mensen met hiv.

Waarom Gebruiken Mensen met HIV Cannabis?

Net als bij andere ernstige aandoeningen, zoals kanker of multiple sclerose, gebruiken hiv-patiënten cannabis om verschillende symptomen die hen kwellen te verlichten, en ze hopen tegelijkertijd dat iets wat zo prettig aanvoelt, ook de onderliggende oorzaak helpt bestrijden. Hoe meer we deze bijzondere plant bestuderen, hoe meer het erop lijkt dat cannabis mogelijk voordelen biedt die verder gaan dan alleen symptoomverlichting.

Hoe het ook zij, hiv- en aids-patiënten waren historisch gezien vroege gebruikers van mediwiet en gebruiken het nog steeds vaker dan de algemene bevolking. Velen van ons hebben anekdotische verhalen gehoord van mensen met hiv die cannabis in hun leven hebben geïntegreerd; sommigen kennen zulke patiënten persoonlijk. Wetenschappelijk onderzoek bevestigt dat cannabisgebruik wijdverbreid is onder hiv-positieve groepen.

Een onderzoek onder hiv-positieve patiënten van een grote kliniek stelde vast dat wel een derde van hen cannabis gebruikt voor symptoombestrijding. De meest gemelde voordelen waren:

De kanttekening is dat een grote minderheid (47%) aangaf dat cannabisgebruik hun geheugen negatief beïnvloedde.

Nog een onderzoek keek naar het percentage hiv/aids-patiënten dat de afgelopen maand cannabis had gebruikt, wat opliep tot 23%. De meest gerapporteerde voordelen waren:

• Verlichting van angst en/of depressie (57%)
• Betere eetlust (53%)
• Meer plezier (33%)
• Pijnverlichting (28%)

Voordelen en Onderliggende Mechanismen

Sommige voordelen van cannabisgebruik bij hiv-patiënten komen zo vaak voor en zijn al decennialang waargenomen dat hun bestaan nauwelijks wordt betwijfeld. Onderzoekers bestuderen bovendien de mogelijke mechanismen achter deze voordelen en hebben daar zelfs een aantal van ontdekt. Laten we ze nader bekijken.

Ontstekingsremmende Eigenschappen

De capaciteit van cannabinoïden om ontstekingen te verminderen is goed gedocumenteerd, en ontsteking speelt een grote rol in vele aandoeningen, waaronder hiv. Helaas ontwikkelen hiv-patiënten veel andere ziekten – hart- en vaatziekten, diabetes, kanker – waarin systemische ontsteking een sleutelrol speelt. De twee voornaamste bestanddelen van cannabis – THC en CBD – worden langer onderzocht als potentiële immunomodulatoren, hoewel de meeste studies op weefselculturen en dieren plaatsvonden en gegevens uit humane proeven nog grotendeels ontbreken.

Een studie ontdekte dat activatie van de CB₂-receptor verspreiding van hiv in het lichaam kan remmen. CB₂-receptoren zitten veel in de darmen en zijn een doelwit voor zowel CBD als THC. In een onderzoek werden laboratoriummakaken besmet met een hiv-achtig virus en behandeld met THC. Deze belangrijkste psychoactieve stof van cannabis verminderde de ernst van de ziekte en verbeterde de gezondheid van de darmen.

Bij mensen met hiv is cannabisgebruik verbonden met lagere niveaus van bepaalde cellen en eiwitten die samenhangen met hiv-progressie en aanverwante gezondheidsproblemen.

Van alle cannabinoïden bestuderen onderzoekers CBD (cannabidiol) het liefst, omdat het geen high veroorzaakt maar veelbelovend lijkt als medicijn. Dit bestanddeel is aangetoond ontstekingen in hiv-geïnfecteerde hersencellen te verminderen. Door hiv veroorzaakte neuro-inflammatie kan een "domino-effect" veroorzaken, want geactiveerde geïnfecteerde hersencellen repliceren zich en verspreiden het virus terug het lichaam in. CBD doorbreekt dit proces, verlaagt ontsteking en houdt deze cellen slapend.

In een andere studie met hiv-geïnfecteerde menselijke cellen had CBD ook ontstekingsremmende effecten. CBD zorgde voor minder productie van verscheidene cytokinen en chemokinen – stoffen die bijdragen aan ontsteking. Voor de nieuwsgierigen: CBD hielp ook bij het uitschakelen van eiwit caspase 1 en het verminderen van activiteit van het NLRP3-gen; beide zijn belangrijk voor het ontstekingsproces. Ook verminderde CBD sterk de aanwezigheid van hiv in de cellen.

Verlichting van Neuropathische Pijn

Neuropathische pijn – voelbaar als "prikkelingen", vooral in handen en voeten – is heel gebruikelijk bij hiv. Het kan het gevolg zijn van schade door het virus zelf of door medicatie. Dit soort pijn kan de levenskwaliteit ernstig aantasten en er is dringend behoefte aan een effectief middel.

Zowel dier- als klinische studies wijzen op het vermogen van cannabis en haar bestanddelen om neuropathische pijn aan te pakken. Een studie op ratten keek naar de pijnstillende en ontstekingsremmende effecten van CBD. De studie toonde aan dat toediening van CBD aan knaagdieren de productie van verschillende pro-inflammatoire stoffen deed dalen. Daardoor nam ook de neuropathische pijn af.

Een andere studie zocht het daadwerkelijke werkingsmechanisme van cannabisverbindingen voor pijnverlichting. Normaal gesproken beïnvloeden cannabinoïden de CB₁- en CB₂-receptoren, maar in dit onderzoek bij knaagdieren bleek een ander type receptor – de α3-glycinereceptor – verantwoordelijk voor de pijnverlichting.

Bij mensen is onderzocht of cannabis werkt tegen neuropathische pijn bij hiv. Één onderzoek liet zien dat gerookte cannabis de dagelijkse pijn met 34% verminderde tegenover 17% bij placebo (bron). In een andere studie werd 52% pijnvermindering gezien onder gebruikers versus 24% bij placebo. Deze resultaten, plus talloze anekdotische meldingen, wijzen erop dat cannabis echt een kansrijke optie is voor hiv-patiënten met neuropathische pijn.

Misselijkheid Minder

Door de geschiedenis heen wordt cannabis gebruikt tegen misselijkheid en braken. In de moderne tijd waren chemotherapie- en aids-patiënten de eerste die hier baat bij vonden. Bij hiv zijn misselijkheid en braken een veelvoorkomende bijwerking van sommige antivirale middelen, vooral proteaseremmers, waardoor de anti-emetische werking van cannabis erg waardevol kan zijn.

Helaas zijn er geen studies die specifiek het anti-misselijkmakende effect bij hiv-patiënten onderzochten, maar het is wel waargenomen in studies omtrent andere onderwerpen. Zo toonde onderzoek met dronabinol, een synthetische equivalent van THC, een afname van misselijkheid bij aids-patiënten. Wetenschappers suggereren dat cannabis een alternatief kan zijn voor wie niet reageert op conventionele anti-misselijkheidsmedicatie.

Medische gebruikers dienen wel waakzaam te zijn, want cannabis kan ook averechts werken. Er zijn steeds meer meldingen van het Cannabinoïde Hyperemesis Syndroom (CHS): een zeldzame, maar hardnekkige reactie waarbij langdurige zware gebruikers gaan overgeven door cannabisgebruik. Het komt weinig voor, maar sommige medische patiënten hebben constante hoge doses nodig, en lopen daardoor risico op CHS.

Eetlust Stimuleren

Een andere bekende eigenschap van cannabis, die het bij uitstek geschikt maakt voor hiv-patiënten, is de eetlustopwekkende werking. Slechte eetlust en gewichtsverlies zijn serieuze problemen die kunnen leiden tot aids wasting-syndroom, waarbij je meer dan 10% van je lichaamsgewicht verliest en langer dan 30 dagen diarree of koorts hebt.

De standaardbehandeling voor wasting is het stimuleren van eetlust, vaak met megestrolacetaat (Megace). Van de cannabis-achtige stoffen is alleen dronabinol (Marinol) op dit gebied onderzocht. Deze synthetische vorm van THC verbeterde daadwerkelijk de eetlust, en hielp aids-patiënten om stabiel van gewicht te blijven.

Hoewel dronabinol oraal wordt ingenomen, verkiezen sommige patiënten natuurlijke cannabis – ze roken net genoeg om hun symptomen te verlichten en ervaren een betere eetlust als prettige bijwerking. Dit leidde tot onderzoek naar de veiligheid hiervan. Een kleine studie uit 2000 toonde aan dat hiv-patiënten die 21 dagen cannabis rookten geen toename van het virus lieten zien. De auteur concludeerde dat medische cannabis succesvol kan worden gecombineerd met andere behandelingen tegen wasting.

Beter Stemming

Hoewel de stemmingsverbeterende werking van wiet niet voor iedereen geldt (sommigen vinden het effect juist onprettig), kan het voor de meesten een goede optie zijn, bij hiv en bij andere chronische aandoeningen.

De pechvogels bij wie hiv-infectie leidt tot aids hebben vaak gevoelens van rouw, angst en depressie. Sommige mensen met aids die cannabis gebruiken om fysieke klachten te verlichten, merken ook verbetering in hun stemming. Een recente studie over Marinol vond dat bij aids- en kankerpatiënten euforie een gewilde bijwerking was.

Beter Slapen

De invloed van cannabis op slaap is controversieel. Zeker is dat veel cannabissoorten perfect werken als slaapmiddel, maar de vraag is of langdurig gebruik de slaapkwaliteit schaadt. Slecht slapen of slapeloosheid zijn veelvoorkomende symptomen bij het stoppen met cannabis. Toch is een goede nachtrust dankzij cannabis – zelfs als dit op langere termijn nadelig kan zijn – van grote waarde voor mensen met slopende ziekten zoals hiv. Geen wonder dat veel hiv-patiënten het rapporteren voor betere slaap.

Een grootschalige enquête toonde aan dat respondenten die cannabis voor slaap gebruikten zich meer uitgerust en beter functionerend voelden in de ochtend dan mensen die traditionele slaapmiddelen gebruiken of niets. Ook meldden ze minder hoofdpijn en minder misselijkheid. In vergelijking met andere slaapmiddelen worden mensen na cannabis de volgende ochtend vaker slaperig, angstig of prikkelbaar.

Een andere studie bij hiv-patiënten met slaapproblemen liet zien dat 71% beter sliep na gebruik van medische cannabis. Daarnaast kon 39% van de patiënten een slaapmiddel verminderen of zelfs stoppen. Slechts 21% had bijwerkingen; deze waren niet ernstig genoeg om te stoppen met cannabisgebruik.

Remming van Virale Activiteit

Vaak draait onderzoek naar cannabis eerst om symptoombestrijding, en blijken daarna ook dieperliggende aandoeningen zelf aangepakt te worden. In hiv-onderzoek is de grote vraag: kan cannabis de werking van het virus afremmen?

Een onderzoek onder mensen op antiretrovirale therapie toonde aan dat wie cannabis gebruikte, een snellere afname van hiv-DNA ervoer. Die afname betekent minder erfelijk materiaal van het virus in het lichaam: een belangrijke indicatie voor de effectiviteit van ART.

Een andere studie keek naar zwaar cannabisgebruik bij hiv-patiënten op ART. Daaruit bleek een afname van geactiveerde en ontstekingsbevorderende immuuncellen bij zware gebruikers, wat suggereert dat cannabis mogelijk helpt om systemische ontsteking en immuunactivatie tijdens de behandeling te verminderen.

Meer Voordelen of Meer Risico’s?

Terwijl sommige effecten van cannabis op hiv-patiënten (zie hierboven) worden onderzocht op potentiële voordelen, roepen andere zorgen op. Toch zijn er verrassingen mogelijk, en kunnen rokers met hiv juist verlichting ervaren.

Neurocognitieve Prestaties

Een grote zorg is de achteruitgang van hersenfuncties, zeker bij het ouder worden. Het virus veroorzaakt ontsteking en zenuwschade, en nu hiv-patiënten bijna even oud worden als de algemene bevolking, hopen die effecten zich in de loop der tijd op.

Het is duidelijk dat cannabis onder invloed het denkvermogen verslechtert, zoals aandacht en geheugen. Bij zware gebruikers zijn cognitieve achteruitgang en zelfs IQ-daling mogelijk, vooral bij anders jong gebruik (tieners).

Men zou dus denken dat het bij hiv-patiënten erger is, maar dat blijkt niet zo te zijn. Uit een onderzoek naar cannabisgebruik en neurocognitieve achteruitgang bij hiv bleek zelfs een neuroprotectief effect. De onderzoekers menen dat dit komt door de ontstekingsremmende werking van cannabis.

Nog een studie uit 2021 onderzocht zwaar cannabisgebruik bij mensen met hiv. Daaruit bleek dat mensen die eerder een cannabisgebruiksstoornis (CUD) hadden, beter scoorden op testen van verwerkingssnelheid, visueel leren, geheugen en motoriek dan niet-gebruikers.

Kortom: net als bij oudere gebruikers vertonen hiv-patiënten voordelen door cannabis, zowel recreatief als medicinaal. Maar er is meer onderzoek nodig om de risico’s en voordelen volledig te begrijpen.

Trouw aan Therapie

Een andere grote zorg is of cannabisgebruik de trouw of regelmaat van ART-medicatie verstoort. Eén onderzoek wakkerde deze angst aan: oudere gebruikers van cannabis waren minder therapietrouw dan niet-gebruikers.

Toch zijn de onderzoeksgegevens tegenstrijdig. Uit een studie uit 2017 bleek dat intensief cannabisgebruik niet leidde tot minder ART-zorg, tenzij het gecombineerd werd met veel alcohol. Een ander onderzoek uit 2005 vond dat hiv-patiënten juist trouwere therapie vertoonden als ze cannabis tegen misselijkheid gebruikten, en minder trouw waren als ze het voor andere redenen of recreatief gebruikten.

Kortom: de relatie is complex en afhankelijk van factoren die nader onderzoek verdienen. Hiv-patiënten moeten in ieder geval het belang van hun antivirale therapie onthouden: hun langetermijnuitzicht hangt ervan af.

Meer Voordelen van Cannabis bij HIV

We weten nog altijd veel niet over het samenspel tussen cannabis, hiv-symptomen en het virus zelf, maar het huidige onderzoek wijst op nog meer voordelen dan hier genoemd. Een paar voorbeelden:

Minder Gebruik van Opiaten

Opnieuw blijkt mediwiet een veiliger alternatief voor opiaten. Zo bleek uit een studie van januari 2018 dat hiv-patiënten met chronische pijn die cannabis gebruiken, minder snel opiaten gebruiken, die verslavender zijn en sneller tot een fatale overdosis leiden.

Meer Lichaamsbeweging

Lichaamsbeweging is belangrijk voor iedereen, en dus ook bij chronische ziekte. Alles wat patiënten in staat stelt meer te bewegen verdient onderzoek. In 2023 toonde onderzoek onder mensen met hiv, chronische pijn en depressie aan dat gebruikers van cannabis zich vaker bezighielden met intensievere lichaamsbeweging dan niet-gebruikers – waarschijnlijk doordat pijn werd verlicht. Zo kan cannabis bijdragen aan de algehele gezondheid en het welbevinden bij hiv.

CBD: Een Niet-Bedwelmend, Legaal Alternatief

Het viel je misschien op dat in de hierboven geciteerde studies vooral cannabidiol (CBD) werd onderzocht. CBD krijgt vooral aandacht vanwege het niet-psychoactieve karakter. Een ander voordeel ten opzichte van THC of producten op basis van de volledige plant, is dat CBD op veel plekken legaal is. Hierdoor kiezen hiv-patiënten die niet high willen worden, niet met de wet in aanraking willen komen of simpelweg een negatieve houding tegenover cannabis hebben, juist voor CBD, dat in verschillende vormen verkrijgbaar is, zoals gummies, olie of crème.

CBD biedt milde pijnstilling, helpt tegen misselijkheid en verlaagt ontstekingsniveaus, maar lijkt niet het hiv-virus zelf te beïnvloeden. Let wel: er zijn nog geen door de FDA goedgekeurde CBD-middelen voor hiv of aids, en interactie met ART-medicatie is nauwelijks onderzocht.

Wij raden mensen met hiv die CBD willen proberen aan om laag te beginnen en langzaam de dosis op te bouwen.

Aankomend Onderzoek

Tijdens het cannabisverbod bestudeerde men vooral de vermeende schade, maar de laatste decennia richt het onderzoek zich juist op de therapeutische toepassingen. Het bestuderen van cannabis als medicijn is een trend, ook in hiv-onderzoek.

Één toekomstig onderzoek gaat kijken naar de hartgezondheid van hiv-patiënten die cannabis gebruiken. Cardiologen meten THC en CBD in het bloed en vergelijken die gegevens met hartfunctie en -structuur via MRI. Speciale aandacht gaat uit naar ontsteking als risicofactor voor hartziekten.

Een ander onderzoek van de Universiteit van Florida volgt 400 hiv-positieve medische cannabisgebruikers vijf jaar lang. Hun cannabisgebruik en exacte inhoudsstoffen worden gemeten en gekoppeld aan symptoommanagement én aan denkvermogen, geheugen en planning.

Ondertussen hebben onderzoekers van de School of Pharmacy van de Universiteit van Mississippi een subsidie gekregen voor onderzoek naar ontstekingsremmende en pijnstillende effecten van cannabis in hiv-patiënten. Ze zoeken naar cannabinoïden die zonder verslavingsgevaar verlichting kunnen geven.

Tot Slot

Op basis van wat we nu weten is cannabis al lang een veelbelovend medicijn voor mensen met hiv. De voordelen gaan verder dan alleen symptoomverlichting bij ontsteking, pijn, eetlust- en slaapproblemen, angst en depressie. Het beschikbare onderzoek wijst op nog meer manieren waarop cannabis de levenskwaliteit kan verbeteren, de afhankelijkheid van gevaarlijke medicatie kan verminderen en zelfs negatieve effecten van het virus zelf kan terugdringen.

Patiënten die wonen in landen waar medicinale cannabis legaal en verkrijgbaar is, kunnen het als serieuze behandeloptie overwegen en bespreken met de arts. Hoewel risico’s – ook op lange termijn – niet uitgesloten zijn, mag gehoopt worden dat aankomend onderzoek snel meer duidelijkheid biedt over de relatie tussen cannabis en hiv.