VPD (Buhar Basıncı Açığı) Nedir ve Nasıl Hesaplanır?

• 1. Terleme nedir?
• 2. Vpd nedir?
• 3. Vpd kenevir bitkilerinizi nasıl etkiler
• 3. a. Stoma açılması
• 3. b. Co2 alımı
• 3. c. Terleme
• 3. d. Köklerde besin emilimi
• 3. e. Bitki stresi
• 4. Vpd nasıl hesaplanır - vpd tablosu
• 5. Bitkinin gelişme evreleri İçin İdeal vpd
• 5. a. Çelikler İçin İdeal vpd
• 5. b. Vejetatif dönem İçin İdeal vpd
• 5. c. Çiçeklenme dönemi İçin İdeal vpd
• 6. Vpd nasıl değiştirilir
• 6. a. Sıcaklık
• 6. b. Nem
• 6. c. Işık Şiddeti
• 7. Buhar basıncı açığı - sss
• 8. Sonuç

Kenevir tohumlarını iç mekanda yetiştirirken, aslında yetiştirme koşullarının her bir unsurunu, yani bağıl nem ve sıcaklık gibi faktörleri kontrol etmiş oluyorsunuz. Bu etmenler, bitkilerinizin temel süreçlerini nasıl gerçekleştirdiğini etkileyebilir; işte burada VPD devreye giriyor. Buhar basıncı açığı, sıcaklık ve nemi optimum değerlere ayarlamak için kullanılan bir tekniktir; bitkilerinizin performansını artırır ve maksimum büyümeye ulaşmanızı sağlar.

Kapalı ortamda kenevir yetiştirmenin bitkilerin terleme hızının (büyüme alanındaki bağıl neme doğrudan etki ettiği) yaygın bir yanılgıdır. Aslında, durum tam tersidir – yetiştirme alanımızın çevresel koşullarını tamamen kontrol edebildiğimizde, mahsulün terleme oranını da kontrol edebiliriz. Net olarak söyleyebiliriz ki bitki terlemesi bitki büyümesine doğrudan etki eder ve VPD, bir bitkinin terleme oranını belirgin şekilde etkiler. 

Her şeyin kusursuz olduğu bir dünyada, yetiştirme alanımızın sıcaklık ve nemini odada neler olduğundan bağımsız olarak tam olarak sabit tutabilirdik. Ne yazık ki, bu dünya kusursuz değil, ancak piyasada yetiştirme odasının çevresini otomatik olarak kontrol etmeye yardımcı olan sistemler var. Asıl sorular ise şu: Terleme nedir, VPD nedir ve kenevir yetiştiriciliğinin büyümesi ile kalitesini nasıl etkiler?

1. Terleme Nedir?

Bir kenevir bitkisinin sistemi boyunca suyun hareketi, yaprak yüzeyindeki su buharlaşma oranına bağlıdır. Bu nemin buharlaşmasına terleme (transpirasyon) denir. Terleme oranını etkileyen üç ana faktör RH (bağıl nem), VPD (buhar basıncı açığı) ve gölgelik seviyesindeki ortam sıcaklığıdır (kısmen üstte de etkili olabilir). Su (ve içindeki tüm besinlerle birlikte) bitkiye önce kök sistemi yoluyla, ardından ksilem üzerinden yukarıya doğru taşınır.

Ksilem, bitkinin damar dokusudur ve trakeler adı verilen özel, su ileten hücrelerden oluşur. Ksilem suyu yaprak hücrelerine taşır. Yapraklarda güvenli şekilde bulunduktan sonra, yavaşça fakat kesin olarak yapraktaki gözeneklerden (stomata olarak da bilinir) terler. Bu işlem kenevirin metabolizmasında gerekli bir süreçtir çünkü stomanın açılması aynı zamanda fotosentez sonucu oluşan atık maddelerin (başlıca CO2) atılmasını sağlar. Bitkinin kökleriyle aldığı suyun %97’sinden fazlası ya terleme ile ya da guttasyon (bitkinin tam su damlacığı salgılaması) ile tekrar kaybedilir. 

2. VPD Nedir?

VPD, buhar basıncı açığı anlamına gelir ve havadaki suyun (buhar halinde) miktarını ifade eder. Bildiğiniz gibi hava birçok gazdan oluşur; yaklaşık %78 azot, %21 oksijen ve %1 diğer gazlar; bu gazlardan biri de su buharıdır ve buna buhar basıncı denir.

Hava, belli bir sıcaklıkta, ancak belli bir miktarda su buharını tutabilir. Bu eşiği aştığında su tekrar sıvı forma (örneğin yağmur olarak) dönüşür. Havanın tutabileceği maksimum suya SVP ya da doymuş buhar basıncı denir ve hava ısındıkça bu değer (SVP) artar. Hava soğuduğunda ise doymuş buhar basıncı azalır; bu da havanın eskisi kadar su buharı tutamayacağı anlamına gelir. Bu yüzden örneğin, serin bir sabahın ardından sek hava çiy olur; çünkü sıcaklık düşer, hava soğur ve önceden tuttuğu su buharının fazlası yoğunlaşır. 

3. VPD Kenevir Bitkilerinizi Nasıl Etkiler

Bu makaleyi araştırdıysanız muhtemelen VPD’nin iç mekanda yetiştirirken önemli olduğunu zaten biliyorsunuzdur. Çünkü yetiştirme koşullarını kontrol edebildiğiniz için, bitkilerinizin büyümesi için neredeyse kusursuz şartlar sağlayabilir, daha iyi sonuçlar alabilirsiniz; fakat yanlış uygulanırsa kötü sonuçlara da yol açabilir... Peki VPD kenevir bitkilerini nasıl etkiler?

Stoma açılması

VPD arttıkça, bitkinin stomaları küçülür çünkü bitki su kaybını azaltmaya çalışır. Böylece aşırı terleme sonucu susuzluktan ölmezler ancak fotosentez yavaşlayabilir.

CO2 alımı

Stomalar küçüldükçe daha az CO2 absorbe edilir. VPD düşerse ve stomalar açılırsa da daha fazla CO2 alınır. Bu sayede bitkilerinizin CO2 alımını kontrol edebilirsiniz.

Terleme

Su özelliklerine göre, yüksek nemli alandan düşük nemli alana yayılma eğilimindedir. VPD arttıkça, yaprak ile hava arasındaki buhar basıncı farkından dolayı bitkileriniz daha hızlı terleyebilecektir. 

Köklerde besin emilimi

Ayrıca, VPD ve terleme arttıkça, kökler daha fazla besin emebilecektir.

Bitki stresi

Öte yandan, VPD arttıkça bitkinin kökten yaprağa kadar her yerini etkileyen kuvvetler kuvvetlenir, bu da bitkinizin daha çok stres yaşamasına neden olur. Gördüğünüz gibi, VPD yanlış kullanılırsa kötü sonuçlar doğurabilir. Her büyüme evresinde ayarlanması gereken güçlü bir araçtır. Hasadınızı iyileştirdiğinizi sanıyor olabilirsiniz ama aksine sorunlara yol açıyor da olabilirsiniz.

4. VPD Nasıl Hesaplanır - VPD Tablosu

Büyüme alanınızda VPD hesaplamak oldukça basit, sıcaklık, bağıl nem ve sıcaklık için doygun buhar basıncını (SVP) bilmeniz yeterli; işte sıcaklık ile SVP arasındaki ilişkiyi gösteren bir VPD tablosu.

Gerekli bilgileri aldıktan sonra, şu formülü uygulayabilirsiniz:

VPD= ((100-RH) ÷ 100) * SVP

Örneğin, yetiştirme odasında sıcaklık 26°C ise, tabloda 26°C’deki SVP'yi bulmalısınız. 26°C için SVP 3361. Bu değerden sonra bağıl nemi girmeniz gerekir (örnekte %65). Şimdi hesabı yapmak kalıyor:

VPD= ((100-65) ÷ 100) * SVP

VPD= (35/100) * 3361

VPD= 0.35 * 3361 

VPD= 1176.35 Pascal

Pascals cinsinden değeri bulduktan sonra bunu kilopascal’a çevirmek çok kolay: 1000'e bölüyorsunuz, yani:

1176.35 Pascal ÷ 1000 ≈ 1.18 kilopascal

5. Bitkinin Gelişme Evreleri İçin İdeal VPD

Artık VPD'nin nasıl hesaplandığını ve bitkileri nasıl etkilediğini bildiğinize göre, ideal VPD aralığını öğrenme zamanı. Genel olarak, ideal VPD 0.5-1.4kPa (5-14 hPa) arasındadır. Kenevirin farklı büyüme evreleri olduğunu bildiğiniz için, en iyi büyüme için her evreye özel koşulları ayarlamak gerekir.

Tüm odada uygulamadan önce koşulları test etmek şiddetle tavsiye edilir ve bu VPD tablosu 28°C'ye kadar olan sıcaklıklara göre uyarlanmıştır. Tam VPD tablosunu internette bulabilirsiniz.

Bu VPD tablosunda açık pembe ideal olmayan değerleri, koyu pembe Çimlendirme/Erken veg için optimum değerleri, yeşil Geç veg/Erken çiçeklenme için, turuncu ise Orta/Geç çiçeklenme için optimum değerleri temsil eder.

Çelikler İçin İdeal VPD

Çelikler bebek bitkiler olduğu için fazla strese dayanamaz; kökleri henüz tam gelişmemiştir. Bu nedenle, yüksek nem ve VPD değerinin alt sınırına (yaklaşık 0.5 - 0.7 kPa) yakın olmayı hedeflemelisiniz.

Vejetatif Dönem İçin İdeal VPD

Vejetatif dönemde kenevir bitkileriniz büyür ve güçlenir; nemi biraz düşürüp VPD'yi artırabilirsiniz. Böylece su ve besin emilimini artırırsınız, fakat VPD'yi fazla yükseltmeyin; çünkü stomalar kapanır ve bitkileriniz bu evrede çok önemli olan CO2’yi daha az emer.

Bunun sebebi, CO2’nin bitkinizin yapısal bileşenlerini oluşturan bileşiklerin ana malzemesi olmasıdır. Vejetatif dönem için ideal VPD 0.7 - 1.0kPa civarındadır.

Çiçeklenme Dönemi İçin İdeal VPD

Bitkileriniz çiçeklenme evresine ulaştığında, daha yüksek VPD'ye dayanacak kadar güçlüdürler. Ancak çiçekler hassas olduğundan, nem yüksek olmamalı ama VPD artırılmalı; çiçeklenme için ideal VPD 1.0-1.4kPa civarı olmalıdır.

6. VPD Nasıl Değiştirilir

VPD’yi değiştirmek için birkaç yol var; bunlar:

• Sıcaklık
• Nem
• Veya ışık şiddeti

İşte bunu kolayca yapmanın birkaç yolu!

Sıcaklık

VPD'yi artırma: Isıtıcı çalıştırmak veya AC'yi azaltmak, havayı ısıtır ve daha fazla su buharı tutabileceği için VPD’yi artırır.

VPD'yi azaltma: AC çalıştırmak havayı soğutur, daha az su buharı tutabildiğinden VPD düşer.

Nem

VPD'yi artırma: Nemlendirici çalıştırmak, havadaki su buharı arttığı için VPD'yi azaltır.

VPD'yi azaltma: Nem alıcı çalıştırmak, havadaki su buharı azaldığı için VPD'nin artmasına sebep olur.

Işık Şiddeti

VPD'yi artırma: Işık şiddetini artırmak (lambayı yaklaştırmak veya daha fazla lamba eklemek) yaprak sıcaklığını artırır, böylece VPD yükselir.

VPD'yi azaltma: Işık şiddetini azaltmak (lambayı uzaklaştırmak veya aydınlatma azaltmak), yaprak sıcaklığını azaltır; dolayısıyla VPD azalır.

7. Buhar Basıncı Açığı - SSS

İşte bu kadar. VPD hakkında bilmeniz gereken her şey, bitkilerinizi nasıl etkilediği ve daha fazlası. Ama konuyu ne kadar kapsamlı anlatsak da, her zaman yetiştiricilerin daha çok sorusu olacaktır. O zaman VPD konusunda en sık sorulanları şöyle özetleyelim:

VPD ile bağıl nem arasındaki fark nedir?

VPD, bitkinin buhar basıncı ile havadaki buhar basıncı arasındaki farktır. Bağıl nem ise, havadaki su buharı miktarının gösterimidir; mevcut ile tutulabilecek maksimum miktarın oranıdır.

Evde yetiştiriciler VPD konusunda endişelenmeli mi?

Bu biraz sizin hedefinize bağlı. Hasatınızın kalitesini ve verimini en üst seviyeye çıkarmak istiyorsanız, evet. Sadece sağlıklı kenevirler yetiştirmek isteyen bir iç mekan bahçıvanıysanız ortamınıza ekstra bir ayar gerekmez. VPD, endişelenmesi biraz ileri düzey bir faktördür. Kenevir yetiştiriciliğinde yeniyseniz önce sıcaklık ve nemi kontrol altına alın. Diğer karmaşık şeylerle uğraşmadan önce bunları çözün.

Yetiştirme odam için ideal VPD nedir?

Yetiştirdiğiniz bitkilere göre değişebilir çünkü her genetik çeşit az da olsa farklı tepki verir. Genelde kenevir için, vejetatif büyüme döneminde en iyi VPD 0.5 ila 0.9 kPa arasında, bitki yaşam döngüsü sonunda kademeli olarak 1.2 ila 1.6 kPa'ya çıkar.

Sıcaklık ve bağıl nem dışında VPD’yi etkileyen başka faktörler var mı?

Evet, var. Birçok çevresel ve iklimsel faktör VPD’ye etki edebilir. Rakım, barometrik basınç ve kullanılan gübre tipi/miktarı da VPD’yi etkileyebilir ve yetiştirme odası kurarken dikkate alınmalıdır.

Yetiştirme odamda VPD’yi ölçmenin bir yolu var mı?

Evet, var. VPD’yi zahmetsizce ölçmenizi sağlayan birçok ürün mevcut. Bu cihazlardan birine yatırım yaparak VPD’yi anlık takip edebilir, diğer çevre faktörlerinizi buna göre ayarlayabilirsiniz. Ev kullanıcıları için fiyat/performans en iyi VPD ölçüm cihazı Bluelab Guardian Monitor'dur. Bu cihaz sıcaklık, nem ve VPD'yi aynı anda ölçer ve yetiştirme alanınızın ortamını tamamen görebilmenizi sağlar.

Yanlış VPD bitkilerimde ne gibi sorunlara yol açar?

Yetiştirme odasında VPD çok düşükse, ortam fazla doygun olduğu için bitkileriniz besin eksikliği çekebilir. VPD çok yüksekse, dehidrasyon ve besin emiliminde sorunlar yaşanır. Her iki durumda da zayıf gelişim ve küçük verim ortaya çıkar. VPD'yi takip ederek bitkilerinizin optimum koşullarda büyümesini sağlarsınız.

VPD’yi ne kadar sık ölçmeliyim?

Odanızdaki VPD’yi haftada en az bir kez kontrol etmeye çalışın. Ortamı düzenli takip etmek, tutarlı ve kaliteli verimler için şarttır. Ama unutmayın, VPD’den önce kontrol edilmesi gereken daha çok şey var; ana faktörleri doğru ayarlayın, VPD'niz zaten kabul edilebilir aralıkta olur.

8. Sonuç

Buhar basıncı açığı sadece profesyonel yetiştiricilere mi uygun görünüyor? Hayır, uygun ekipmanınız varsa herkes bunu yapabilir. Bitkileriniz için mükemmel ortamı sağlamak ve daha sağlıklı, yüksek verimli hasatlar almak için en iyi yoldur.

Başlangıç seviyesindeki yetiştiricilerin büyütme döngüsünü bir üst seviyeye taşımasına yardımcı olacak önerileriniz varsa, yorum kısmında paylaşmaktan çekinmeyin!

HARİCİ KAYNAKLAR

1. Plant responses to rising vapor pressure deficit. - Grossiord, C. & Buckley, T.N. & Cernusak, L.A. & Novick, K.A. & Poulter, B. & Siegwolf, R.T.W & Sperry, J. & McDowell, N. (2020). 
2. An ecological study of vapor pressure deficit. - Huffaker, & Barton, Carl. (2021). 
3. Prediction of Vapor Pressure Deficit in Greenhouse Environment.  - Shamshiri, Redmond. (2014). 
4. Relative humidity or vapor pressure deficit. Ecology. - Anderson, D.B.. (1936).