Esrar Beyin Gücünü Artırır mı Yoksa Zarar mı Verir?

• 1. Akışı değiştirmek: yeni araştırmalar esrarın bilişsel düşüşü azaltabileceğini Öneriyor
• 2. Ot gençliğe yazık ediyor
• 3. Yan not: cannabis beyni neden etkiliyor?
• 4. Kısa ve uzun vadeli etkiler
• 4. a. Akut bozulma
• 4. b. Uzun vadeli sonuçlar
• 4. c. Beyin yapısında değişiklikler
• 5. Çok az İnsan Çalışması yapıldı
• 6. Sonuç: endişelenmeli misiniz?

Esrarın beyinlerimiz üzerinde doğrudan etkisi olduğu ve yaşamın basit bulmacalarını otomatik olarak çözme yetimizi değiştirdiği tartışmasız bir gerçek. İlk kez ot içtiğiniz zamanı hatırlıyor musunuz? Kendi şehrinizin tanıdık sokaklarının bir anda bir labirente dönüştüğünü? Ya da siz ve arkadaşlarınızın ne konuştuğunu unuttuğunuz o çaresiz suskunluk anını?

Bilim dünyasının şimdiye kadar esrarı daha çok “aptallaştırma” yönüyle incelemiş olması şaşırtıcı değil. Fakat bu durum değişmeye başlıyor. Hâlâ esrarın bilişsel işlevlerimiz üzerindeki etkisiyle ilgili bilmediğimiz çok şey var ama hayatlarını bu madde olmadan düşünemeyenler ya da tıbbi nedenlerle kullananlar nihayet rahat bir nefes alabilir... ve sonra bir nefes daha çekebilir. Umarız bu, yaşlılığa bir adım daha yaklaştırmaz.

Akışı Değiştirmek: Yeni Araştırmalar Esrarın Bilişsel Düşüşü Azaltabileceğini Öneriyor

Şaşırtıcı bir şekilde, yeni bir çalışma esrar kullanımının öznel bilişsel düşüş (SCD) olasılığının azalmasıyla ilişkili olabileceğini göstererek yaygın varsayımları sorguluyor. Current Alzheimer Research dergisinde yayımlanan çalışmada, eğlence amaçlı esrar kullanımının SCD ile “önemli ölçüde” daha düşük oranda ilişkilendirildiği; kullanıcıların, kullanmayanlara kıyasla daha az kafa karışıklığı ve hafıza kaybı yaşadıklarını bildirdikleri ortaya çıktı.

Bu çalışma için, 45 yaş ve üzerindeki 4.744 yetişkine son 12 ay içinde esrar kullanıp kullanmadıkları soruldu. Araştırmacılar, eğlence amaçlı kullanımın insan beyni üzerinde koruyucu bir etkisi olduğu izlenimini hangi nedenlerle verdiği konusunda ancak spekülasyon yapabiliyor.

Yazarların da belirttiği gibi, olası açıklamalardan biri esrar kullanımının uyku kalitesini artırması ve stres seviyesini düşürmesi; bu iki unsurun da ruh sağlığı için kritik olması. Katılımcıların yaşı hesaba katıldı mı, bu net değil. Esrarın genç yaş gruplarında daha yaygın olduğu biliniyor ve genç katılımcıların daha az kafa karışıklığı ve hafıza kaybı yaşamış olmaları beklenebilir. Aynı genç grubun içinde daha fazla eğlence amaçlı esrar kullanıcısı olduğu da tahmin edilebilir.

İlginç bir başka nokta da, tıbbi amaçlı kullanımın – eğlence amaçlı kullanımla birlikte olsa bile – bilişsel düşüşte çok zayıf bir azalma ile ilişkili olması. Olası açıklama ise, genellikle yaşlı ve sağlığı daha kötü olan kişilerin, esrarı tıbbi amaçlarla kullanmak zorunda kaldıkları ve bu kişilerin ortalamada daha sık bilişsel sorunlar yaşadığı.

Esrar kullanımının nedeni – tıbbi vs tıbbi olmayan – dışında çalışma, kullanım sıklığına ve yönteme de baktı. Daha sık kullanımın, ayrıca vaping ya da yenilebilirlere kıyasla sigara olarak içmenin, bildirilen zihinsel sorunlarda çok zayıf bir artışa yol açtığı (istatistiksel olarak önemsiz) görüldü.

Ot Gençliğe Yazık Ediyor

Konuya aşina olanlar bu çalışmanın önemli bir özelliğini gözden kaçırmadı: Yalnızca orta yaşlı veya daha yaşlı bireyler incelendi. Neden önemli? Çünkü giderek artan sayıda araştırma, bir kişinin esrarla ne zaman tanıştığının gerçekten önemli olduğunu gösteriyor.

Gençler ve genç yetişkinler – özellikle de esrar kullanım bozukluğu geliştirenler – hayatlarında eğitim, kariyer, yeni insanlarla tanışmak ve yeni yerlere seyahat etmek gibi pek çok fırsatı kaçırıyor. Öte yandan, yaşlı bireyler için esrar kullanımı onlara yeni bir bakış açısı katabilir, olaylara farklı bir perspektiften bakmalarını veya yerleşmiş düşünce döngüsünü kırmalarını sağlayabilir.

Esrara erken yaşta maruz kalmanın ilerleyen yaşlarda hafıza ve bilişte çeşitli bozukluklara yol açtığını öne süren az sayıda çalışma var. 2007 tarihli bir sıçan çalışması erken beyin gelişimi döneminde kannabinoidlere maruz kalmanın “sonraki nesilde geri dönüşsüz, ince işlev bozukluklarına” neden olabileceğini buldu. 2005’teki bir başka çalışma, THC ile aynı reseptörlere bağlanan sentetik bir kannabinoidin gebelikte kullanımının “yavrularda öğrenme bozukluğuna ve azalan duygusal tepkiselliğe” yol açtığını gösterdi. Yine bir başka deneyi serisi, bu kez maymunlarda yapıldı ve “THC’nin bilişsel yetenekler üzerindeki kalıcı etkilerinin, maruziyetin temel sinir devrelerinin aktif olarak olgunlaştığı gelişim dönemiyle çakıştığında daha belirgin olduğunu” gösterdi.

Hayvan çalışmaları ötesine geçildiğinde, 2012'de yayımlanan bir rapor ergenlikte ağır esrar kullanımına başlayan kişilerde bilişsel sorunlar tespit etti. Hatta esrar kullanımını ileri yaşta bırakmış olanlarda bile nöropsikolojik işlevler tam olarak eski hâline gelmemişti.

Bu tür çalışmaların sorunu şu: Esrar kullanımının gerçekten bilişsel düşüşe yol açıp açmadığı ya da altta yatan bir başka sorunun hem düşüşe hem de esrar kullanımına sebep olup olmadığı belirlenemiyor. Örneğin, düşük sosyoekonomik arka plana sahip bir gencin bilişsel gelişimi daha yavaş olabilir ve bu durum esrarı istismar etme ve genç yaşta esrara başlama olasılığını da artırabilir.

Yan Not: Cannabis Beyni Neden Etkiliyor?

Esrar kullandığınızda, THC (delta-9-tetrahidrokanabinol) adında kimyasal bir bileşik vücudunuza girer. THC, esrarda bulunan ve o “yüksek” hissi yaratan ana psikoaktif bileşendir. Bu bileşik, vücudunuzdaki endokanabinoidler denen ve benzer yapıda olan doğal nörotransmiterlerin eylemini taklit eder.

THC özellikle CB1 reseptörleriyle etkileşime girer. Bunlar, hücrelerinize bağlı küçük proteinlerdir ve farklı uyarıcılardan kimyasal sinyalleri alıp hücrelerinize yanıt verdirtirler. CB1 reseptörleri çoğunlukla beyinde ve sinir sisteminde olduğu gibi periferik organ ve dokularda da bulunur.

CB1 reseptörleri, 1990’ların başında THC’nin etkisi araştırılırken keşfedilen, karmaşık bir hücre sinyalleme sistemi olan endokanabinoid sisteminin (ECS) bir parçasıdır. Bu sistem, uyku, ruh hali, iştah, hafıza, üreme ve doğurganlık dahil olmak üzere insan vücudundaki çeşitli işlevlerin ve süreçlerin düzenlenmesinde rol oynar. Esrar kullanmasanız bile endokanabinoid sistemi vücudunuzda zaten vardır ve aktiftir.

Ancak THC ECS ile etkileşime girdiğinde, sistemin normal işleyişini bozar ve değişen duyular, ruh hali değişiklikleri, hafıza bozuklukları ve bazı durumlarda halüsinasyonlar gibi çeşitli etkiler ortaya çıkar. Esrarın psikoaktif etkilerinin nedeni bu etkileşimdir.

Kısa ve Uzun Vadeli Etkiler

Esrarın beyin üzerindeki etkileri araştırılırken, yalnızca o anda yüksek hissedilen akut etkiler, son kullanımdan saatler veya günler sonra görülen kısa vadeli etkiler (örneğin odaklanmada zayıflama, motivasyon düşüklüğü) ve bir de uzun vadeli, esrarı bırakmış olsanız bile sürebilen etkiler arasında ayrım yapılmalıdır.

Akut Bozulma

Kimse esrar kullandığında bir şeyleri anlama, hatırlama ya da karar verme yetisinin azaldığı gerçeğini inkâr edemez. Ancak, uzun vadeli kullanıcıların bu etkilerin bir kısmını tolere edebildiği de aşikâr. Özellikle yol güvenliği açısından önemli olan bu konuda mevcut araştırmalar, bireyin araba kullanma becerisinin, esrarlı olup olunmadığından ziyade, kişinin ara sıra mı yoksa düzenli olarak mı içici olduğuna bağlı olduğunu öne sürüyor.

Avustralyalı bilim insanlarının yaptığı bir çalışma kanser hastalarının esrar kullanımı sonrası bilişsel yetilerini değerlendirdi. Deneklerden laboratuvar ortamında esrar tüketmeleri ve ardından bazı bilişsel testler gerçekleştirmeleri istendi. Beklendiği gibi, hafıza, akıl yürütme ya da karar verme yetilerinde istatistiksel olarak anlamlı bir düşüş göstermediler – uzun vadeli tıbbi esrar kullanıcıları olan bu hastalar, yüksek olmalarına alışmışlardı.

Avustralyalı araştırmacılar ayrıca, gerçek hayatta akut etkilerin daha da az önem taşıdığını vurguladı; çünkü çoğu hasta, bilişsel bozulmanın önemsiz olduğu uyku öncesi ilacı alıyor.

Uzun Vadeli Sonuçlar

Mevcut araştırmalara göre, içenler ile içmeyenler arasında bilişsel açıdan ölçülebilir ve tutarlı farklılıklar var. Asıl zorluk, alkol ve diğer maddelerin kullanımı gibi çeşitli karıştırıcı faktörlerin ve genetik ile sosyoekonomik durum gibi olası alttaki nedenlerin verilerden arındırılması. Tüm bunlar hesaba katıldığında, sonuçlar en iyi ihtimalle belirsiz.

Bir makalede, kümülatif ömür boyu esrar kullanımının daha kötü sözel hafıza ile ilişkili olduğu ama eski içiciler ile hiç içmemişler arasında diğer bilişsel alanlarda anlamlı bir farklılık bulunamadığı belirtiliyor. Bu çalışma 18-30 yaş arası 5115 kişiyi esas aldı ve sonraki 25 yıl boyunca izledi.

Bir diğer 2015 çalışmasında, biri esrara maruz kalan, diğeri kalmayan ikizler arasında IQ farkı bulunmadı. Burada genetik faktörü, esrar kullanımının önüne geçiyor.

Konuyla ilgili mevcut literatürü derleyen Ulusal Uyuşturucu Bağımlılığı Enstitüsü, bu belirsiz sonuçları kabul ediyor ve gelecekteki araştırmaların daha kesin yanıtlar getireceğini umuyor. Özellikle, ergen Amerikalıları çocukluktan gençliğe kadar takip edecek ve bazılarında esrar kullanımının beyin yapısını değiştirip değiştirmediğine bakacak olan iddialı bir boylamsal çalışma olan Adolescent Brain Cognitive Development (ABCD) çalışmasını dört gözle bekliyorlar.

Beyin Yapısında Değişiklikler

Esrar kullanımının gerçekten beyin morfolojisinde değişiklik yapıp yapmadığı konusunda da kesin kanıt yok. Araştırmacıları özellikle ilgilendiren kısım, düşünme, karar verme ve hafıza ile ilgili tüm üst düzey işlevlerden sorumlu olan kortikal yüzey.

Daha önce yapılan araştırmalar beyin yapısında bazı farklılıklar bulsa da, 2018 tarihli bir çalışma bu konuda kanıt bulamadı. Ekip 141 esrar kullanıcısını 120 kontrolle karşılaştırdı ve beyin kortikal yüzeyinin üç özelliğiyle ilgilendi:

• kortikal kalınlık,
• yüzey alanı,
• ve girifikasyon indeksi,

ve kullanıcılarla kullanmayanlar arasında üçünde de farklılık bulunmadı.

Umarız bir önceki bölümde bahsedilen ABCD çalışması bu konuya ışık tutar.

Çok Az İnsan Çalışması Yapıldı

Mevcut bilimsel kanıtlara bakıldığında tekrar eden bir tema dikkat çekiyor: Çok fazla hayvan deneyi yapıldı ama çok az insanda çalışma mevcut. Bu durum muhtemelen değişecek; çünkü giderek daha fazla insan, özellikle de tıbbi hastalar esrara maruz kalıyor. Bir yandan, bu sağlık profesyonellerini endişelendiriyor, ileride toplum sağlığında sorun çıkmasından korkuluyor; öte yandan, bu konu üzerinde araştırma yapma fırsatı ve nihayet şu soruya kesin yanıt bulma şansı doğuyor: ot bizi aptallaştırıyor mu, yoksa hayır mı?

Sonuç: Endişelenmeli misiniz?

Eminiz ki okuyucularımız zekâlarına çok değer verir ve esrarın onları zihinsel olarak zayıflattığını bilerek kullanmaya devam etmek istemezler. Bizden onlara bir teselli: “şeytanın marulu” onlarca yıl boyunca propagandada çizildiği kadar korkunç değil. Ama yine de az da olsa bir zararı var mı? Kesin olarak bilmiyoruz. Ve “biz” derken, bilimin bugünkü seviyesinin sınırlarından bahsediyoruz.

Araştırmacılar kesin yanıtı ortaya koymaya çalışırken, en azından kullanımınızı makul seviyede tutmaya gayret edin, sorun olacak kadar artırmayın; gençseniz ve henüz esrarla tanışmadıysanız, beyniniz tamamen gelişene dek biraz daha bekleyin ki sonuçta zarardan çok fayda görebilirsiniz.